Nacrt novog Načertanija?

ImageRepublika Srbija će uskoro postaviti zahtjev da Srbi u Crnoj
Gori i Hrvatskoj postanu konstitutivni narod, po uzoru na položaj Srba u Bosni
i Hercegovini.








Sve do tada, Vlada Srbije preduzeće niz konkretnih mjera da bi
se obezbijedilo finansiranje sveštenstva Srpske pravoslavne crkve kao i obnova
srpskog sakralnog nasljeða u Crnoj Gori. Iz srpskog državnog budžeta finansiraće
se rad srpskih kulturnih i obrazovnih ustanova u Crnoj Gori, brojni izdavački
projekti te rad radio i televizijskih stanica na teritoriji crnogorske države.

Pobrojane mjere su dio Strategije koju je Vlada Mirka
Cvetkovića usvojila 21. januara ove godine kao inovirani državni pristup
jačanju odnosa države Srbije i Srba u regionu.

Analiza dvadeset i šest strana obimnog dokumenta,
naslovljenog „Strategija očuvanja i jačanja odnosa matične države i dijaspore i
matične države i Srba u regionu“ ukazuje na to da je Beograd – nezadovoljan
položajem Srba u susjednim državama – osmislio strategiju mijenjanja političkog
položaja srpskog naroda, prevashodno u Crnoj Gori i Hrvatskoj.

Srðan Srećković, ministar dijaspore u Vladi Srbije, nije
krio namjeru zvaničnog Beograda da se, što prije, izmijeni pozicija srpskog
naroda u susjednim zemljama.

– Položaj srpskog naroda u zemljama regiona ni izbliza nije
onakav kakav bismo željeli da bude, povjerio se ministar Srećković novinarima
dnevnog lista Danas. Prema nalazu srpskih državnih eksperata, položaj srpskog
naroda je zadovoljavajući jedino u – Rumuniji i Bosni i Hercegovini. U ostalim
državama regiona, počev od Slovenije do, dolje na jugu, Makedonije, „Srbija
treba da uloži značajna diplomatska i finansijska sredstva“. Za Sloveniju i
Makedoniju predviðena je borba za status nacionalne manjine, dok se Kosovo – ne
pominje.

Kako to Beograd, koji tako žarko želi igrati ulogu lidera u
regionu, namjerava da kroji novu mapu Balkana?

Mnogo toga otkriva tek usvojena Strategija. „Pored Bosne i
Hercegovine, u kojoj je već status konstitutivnog naroda, konstitutivnost bi
trebalo da bude ponovo uspostavljena u Hrvatskoj i za srpski narod u Crnoj
Gori“, precizno se markira, na 24. strani dokumenta, u poglavlju „Željeni
standardi“.

Da nije štamparska greška već da je, po mišljenju zvaničnog
Beograda, politički model Bosne i entiteta Republike Srpske najpovoljnije
rješenje za Srbe u Crnoj Gori pokazuje i poglavlje „Specifični ciljevi“. Meðu
tim ciljevima, prirodno, Crna Gora ima posebno mjesto. Osim što se konstatuje
„neophodno je dati državljanstvo svim pripadnicima srpskog naroda koji to
žele“, Strategija jasno naznačava red poteza zvaničnog Beograda.

„Republika Srbija treba da kao cilj svog nastojanja postavi
priznanje političke konstitutivnosti srpskom narodu u Crnoj Gori, što
podrazumijeva činjenicu da do ispunjenja ovog važnog cilja srpski narod mora da
uživa puna nacionalna prava“, kaže se u Strategiji (strana 22).

Prvi put, još od vremena Slobodana Miloševića, zvanični
Beograd je zašao u zonu ureðivanja pravnog poretka susjednih država. Samo, dok
je Milošević pokušavao da sredi i pospremi stanje u republikama federativne
Jugoslavije, Tadićeva vlast izgleda ima namjeru da učestvuje u preureðenju
ustava – meðunarodno priznatih država, Crne Gore i Hrvatske!

Pri tom, nije tek riječ o pravnoj kozmetici. Crnogorski
Ustav definiše Crnu Goru kao graðansku državu i eventualni zahtjev Beograda za
konstitutivnosti srpskog naroda značio bi temeljno preureðenje tog ključnog
ustavnog principa. Očito da se zvaničnicima u Beogradu neobično dopao sistem iz
Bosne i Hercegovine: tamo je država raskomadana po nacionalnim šavovima, sistem
je neefikasan, država ugušena trostrukom administracijom ali – Dodik bogme ima
količinu vlasti koja je baš po ukusu vlasti u Srbiji.

Tako se nekadašnja Miloševićeva deviza „svi Srbi u jednoj
državi“ volšebno pretvorila u nekakav Tadićev rimejk, nešto u stilu „više
država a Srbi da upravljaju“. Biće interesanto pratiti reakcije Brisela na
ideju Beograda o stvaranju srpskih entiteta u Hrvatskoj i Crnoj Gori.

Koliko su Srbi u regionu zadovoljni novom strategijom
Beograda pokazuje nedavna izjava srpskog predstavnika u Vladi Hrvatske
Slobodana Uzelca. „Ne pomagajte, braćo, izgibosmo!“, ogorčeno je poručio Uzelac
srpskom premijeru Cvetkoviću parafrazirajući duhovitu opasku srpskog pjesnika i
pisca Jove Jovanovića Zmaja. Od srpskih medija, jedino se dnevni list Danas
vrlo kritički osvrnuo na novi dokument Vlade Srbije.

Cvetkovićeva vlada nije zastala uslijed javnih kritika.
Nakon što je u januaru usvojena Strategija, predviðeno je i donošenje Akcionog
plana za 2011. i 2012. godinu, najkasnije do maja ove godine.

 

Što se Crne Gore tiče, planirane su vrlo precizne mjere, u
skladu s idejom da je Crna Gora važan „specifičan cilj“. Osim već pomenutog
zahtjeva za promjenom crnogorskog ustavnog poretka, Vlada Srbije je u odjeljku
posvećenom Crnoj Gori taksativno nabrojala niz mjera kojima će, kako je rečeno,
„Repubika Srbija dati podršku“.

Tako će se podržati „restitucija oduzete imovine graðanima
srpske nacionalnosti, srpskim udruženjima i institucijama“, a finansiraće se i
„obnova sakralnog nasljeða srpskog naroda“ u Crnoj Gori. Posebna pažnja
posvetiće se Srpskoj pravoslavnoj crkvi, koja se tretira kao – državna crkva
Srbije. Upravo zato će se iz srpskog državnog budžeta u Crnoj Gori finansirati
„bogoslovije, gimnazije, osnovna škola, obdaništa“ (obdanište SPC u Crnoj
Gori?)… Osim toga „nastaviće se finansiranje sveštenika SPC“, što navodi na
zaključak da su srpski sveštenici u Crnoj Gori već plaćani iz budžeta države
Srbije.

Da sve bude zanimljivije, aktivnosti države Srbije biće pod
budnim okom Bogoljuba Šijakovića, ministra vjera u Vladi Srbije, inače
Nikšićanina „poreklom“.

– Ministarstvo vera trebalo bi da nastavi finansiranje i
brigu o sveštenstvu i monaštvu radi njihove duhovne misije u funkciji očuvanja
nacionalnog identiteta, pružanje pomoći verskim, kulturnim i obrazovnim
ustanovama, izdavačkim projektima, radio i TV stanicama i obnovi i sanaciji
sakralnih objekata – precizira se u poglavlju posvećenom Crnoj Gori.

Etnocentrizam, državne mjere za uspon nacije, finansiranje
iz budžeta… Kao da je oživjela ideja nekadašnjeg ministra unutrašnjih djela
Ilije Garašanina, tvorca Načertanija, srpskog državnog imperijalnog programa iz
daleke 1844. godine.

Dokument srpske vlade naslanja se na neke istorijske
predrasude sa kojima zvanični Beograd, kojim danas vlada Demokratska stranka,
nije raskrstio i kojima prosto hrani obične graðane u Srbiji.

O tome svjedoči i slika Crne Gore koju prezentuju državni
nastavni programi u školskom sistemu Republike Srbije. Tamo su Crnogorci,
pogaðate, dio srpstva koje je istorija razdvojila od matice.

„Crnogorci su deo srpskog naroda – etničko poreklo im je
srpsko. Boreći se dugo protiv Turaka, uspeli su da u 19. veku stvore drugu
srpsku državu“, objašnjava srpski istoričar Radoš Ljušić u udžbeniku Istorije
za treći razred srednje škole. Ljušić objašnjava da je splet istorijskih
okolnosti doveo do bolne podjele srpskog nacionalnog bića. „Ta činjenica –
sticanje državnosti – prelomno je uticala da u 20. veku proglase sebe nacijom i
tako srpsko nacionalno biće podeli na dva nejednaka dela“, uče srpski srednjoškolci,
uz važnu napomenu – da je Mitroplija Srpske pravoslavne crkve „starija od
crnogorske države“.

Pogrešne istorijske predrasude nijesu mimoišle čak ni
članove Evropskog pokreta u Srbiji, koji su u jednoj nedavnoj publikaciji
autora Nataše Dragojlović, Stanislava Sretenovića, Dragana Ðukanovića i Dragana
Živojinovića utvrdili da je za Srbiju geopolitički važno da bude – manje
Crnogoraca.

U spornoj knjizi, od koje se kasnije javno ogradio istaknuti
srpski intelektualac i bivši diplomata Živorad Kovačević, izmeðu ostalog piše
da je Srbija dužna da se odupre pokušajima uspostavljanja crnogorskog
nacionalnog identiteta kod „jednog dijela pravoslavnog stanovništva Crne Gore“.

Kako da se to radi? Jednostavno: „Ovo se ostvaruje
djelovanjem konzularnih predstavništava, kao i jačanjem direktnih veza s
pojedinačnim srpskim zajednicama, srpskim intelektualcima i poslovnim ljudima u
ovim zemljama“, napominje se u knjizi.

Treba, ipak, vjerovati da će tek usvojena Strategija Vlade
Srbije ostati mrtvo slovo na papiru, samo svjedočanstvo o nastavku zabluda sa
kojima Beograd još nije raskrstio.

Osnovni problem Strategije srpskog Ministarstva za dijasporu
ogleda se u tome što je usvojena u dvadeset i prvom vijeku, ali opijana logikom
vremena devetnaestog vijeka, u doba nastanka evropskih nacije. Kao da su
vaskrsle ideje Františeka Zaha, Poljaka od koga je Ilija Garašanin prepisao
projekat, zamjenjujući uglavnom riječi „slavijanski“ riječima „srpski“.

Načertanije nije položilo istorijski test iako je bilo
primjereno za vrijeme kada je nastajalo; Memorandum SANU je postao istorijski
promašaj iako je nastao u vrijeme kada je postajalo očigledno da se Jugoslavija
rastače. U vremenu evropskih integracija, Strategija Vlade Srbije koja
podrazumijeva oslanjanje na crkvu, finansiranje lojalnih medija u regionu – baš
kao i pokušaji da se od država susjedstva naprave ispostave pijemontskog
Beograda – liče na još jedno lutanje u maglama naslijeðenih, okoštalih i
prevaziðenih projekata.

Stoga bi valjalo, ekspres preporučeno, da se na adresu Vlade
Srbije i Kabineta predsjednika pošalje neko zvanično obavještenje – da je
referendum održan, da je Crna Gora nezavisna država, da ovdje žive graðani svih
nacija. Nekog važnog u državi Srbiji će istinski da zaboli ta iznenadna
spoznaja, ali valja vjerovati da će biti djelotvorno: možda se tako može
uticati na inoviranje strategije prema dijaspori i odustajanje od prevaziðenih
projekata.

Draško Ðuranović

Autor je glavni urednik portala „Analitika“ iz Podgorice

Izvor: Danas.rs