Najznačajnije postojeće džamije

 

DŽAMIJE U UŽOJ SRBIJI IZ XIV-XIX VIJEKA (I)

Divna Đurić-Zamalo: Džamije u užoj Srbiji iz XIV-XIX vijeka u: Gradska kultura na Balkanu (XV-XIX vijek), Beograd, 1984, str. 331-375.

 

Ova istraživanja obuhvataju teritoriju sadašnje uže Srbije. Ispitano je 28 većih naselja: Aleksinac, Beograd, Čačak, Ćuprija, Knjaževac, Kragujevac, Kraljevo, Kruševac, Leskovac, Negotin, Niš, Nova Varoš, Novi Pazar, Paraćin, Pirot, Požarevac, Priboj, Prijepolje, Prokuplje, Sjenica, Smederevo, Svetozarevo, Šabac, Titovo Užice, Valjevo, Vranje, Zaječar i Zemun. Pojedina mjesta su u tursko vrijeme bila mala seoska naselja u koja su Turci rijetko zalazili, pa se u njima ne pominju džamije. To su Negotin, Zaječar i Knjaževac u dolini Timoka, naselja koja za vreme Turaka nisu imala veći značaj, a zatim Ćuprija i Kraljevo, koji su se nalazili pored većih mesta, pa su se razvili tek kasnije, u XIX i XX vijeku. Međutim, mjesta sa strateškim značajem, na raskrsnicama puteva ili obalama reka, bila su znatna naselja i za vreme turske vladavine Srbijom, tako da se u njima nalazio veći broj džamija, a u ostalim mestima pominje se većinom samo po jedna.

Danas džamije uglavnom postoje u jugozapadnom delu Srbije gde se zadržao muslimanski živalj i gde se nalaze veća mesta: Novi Pazar, Prijepolje, Priboj, Nova Varoš i Sjenica. Od ostalih većih naselja u Srbiji, džamije su sačuvane još samo u Beogradu i Nišu. Ovdje želim istaći i činjenicu da je literatura koja govori o prošlosti pojedinih mjesta Srbije veoma neujednačena.  Neki gradovi, naprimjer Beograd i Šabac, već su dobro proučili svoju prošlost i o tome objavili obimne monografije, dok drugi to nisu učinili. I monografije kakvu ima Novi Pazar pomogle bi u ovelikoj meri da se donesu opšti zaključci u vezi s razvojem Srbije u prošlosti. Trebalo bi sačiniti bibliografije za historiju svakog naselja posebno, a zatim istražiti opće i lokalne arhive i listove. Ovaj rad ima ograničen obim, pa se svi ovi nedostaci u literaturi nisu jače odrazili pošto se i navođenje postojeće literature moralo ograničiti. Kako je tema ovog rada široka, to bi se obimnija studija o odnosnom pitanju mogla napraviti tek poslije podrobnijih istraživanja prošlosti svakog mjesta. U toku rada nailazila sam na podatke o džamijama u manjim mjestima, što sam takođe sredila i izložila poslije obrade džamija po većim mjestima.

Najznačajnije postojeće džamije

Nijedna od postojećih džamija u užoj Srbiji nije upisana u spisak spomenika kulture izuzetnog značaja, a dvije se nalaze na spisku objekata velikog značaja: Bajrakli džamija u Beogradu i Altun-Alem džamija u Novom Pazaru. Kako su to danas najznačajnije džamije u užoj Srbiji, to je potrebno da im se posveti posebno poglavlje na početku ovog rada.

Bajrakli džamija je jedina do danas očuvana džamija u Beogradu, a nalazi se u Gospodar Jevremovoj ulici broj 11. Predstavlja staru Čokadži hadži Alije džamiju, što se vidi iz vakufname o njenoj obnovi iz 1741. koju je izdao Husein-ćehaja. Sagrađena je između 1660. i 1688. U razdoblju austrijske okupacije 1717-39. bila je pretvorena u katoličku katedralu. Pod imenom Bajrakli javila se oko 1780. kada je bila određena da se na njoj ističe barjak koji je označavao početak molitve u svim džamijama u varoši. Godine 1830. potpuno je opravljena jedna beogradska džamija, što je svakako bila Bajrakli džamija, koja je kasnije kao dobro očuvana bila određena za zvaničnu bogomolju preostalih muslimana. Džamija pripada uobičajenom jednoprostornom potkupolnom tipu kamene građevine sa kvadratnom osnovom, čije strane imaju dužinu 12,80 m. Jedan putnik je zapisao da je džamija u osmoj deceniji XIX vijeka imala trijem koji danas ne postoji. Ulaz se nalazi na sjeverozapadnom zidu, a desno od njega na uglu je postavljeno minare uobičajenog izgleda. Prozori su završeni šiljatim lukovima. U unutrašnjosti džamije je drvena galerija iznad ulaza, naspram ulaza je dosta plitka niša mihraba, a u jugozapadnom uglu je minber. Unutrašnja dekoracija je veoma skromna.

Altun-alem džamija je danas najljepša i najstarija džamija u Novom Pazaru, u ulici Prvog maja, na kraju Stare čaršije, koja se produžavala u glavni drum prema Skoplju. Džamiju je kao svoju zadužbinu podigao Mevlana Muslihudin u petoj deceniji XVI vijeka. Njegova vakufnama o zadužbinama u Novom Pazaru sačuvana je do naših dana. Džamija je nazvana po zlatnoj čelenci na vrhu minareta. Objekt pripada uobičajenom jednoprostornom potkupolnom tipu građevine s kvadratnom osnovom. Strane su joj duge 11,5 m, a očuvani trijem ima površinu osnove 11,5 x 5,5 m. Zidovi molitvenog prostora su građeni od naizmeničnih redova opeke i kamena, a trijem samo od kamena. Trijem je prilično visok. Inače je, neuobičajeno za naše krajeve, pokriven dvijema kupolama koje nose tri stuba s prelomljenim lukovima između njih. Jedna kraća strana trijema je zazidana i uz nju se nalazi minare, što je takođe neuobičajeno. Zanimljivo je da se u arhitekturi džamije miješaju elementi starije brusanske i ranocarigradske stilske škole.

Glas islama 281, strana 5-6, RUBRIKA: FELJTON, Autor: Divna Đurić-Zamalo