DŽAMIJE U OSTALIM MESTIMA

 

DŽAMIJE U UŽOJ SRBIJI IZ XIV-XIX VEKA (III)

Džamije u užoj Srbiji iz XIV-XIX veka, u: Gradska kultura na Balkanu (XV-XIX vek), Beograd, 1984., str. 331-375.

 

Pre nego što se pređe na raspravu o džamijama u pojedinim mestima potrebno je reći – da se ne bi ponavljalo za svako naselje – u koje vreme su krajevi današnje uže Srbije pali pod tursku vlast. Turci su dolazili na Balkansko poluostrvo i zauzeli neke oblasti već u XIV veku, ali je najveći deo današnje uže Srbije pao konačno pod njihovu vlast polovinom XV veka. Južni delovi su osvojeni 1455. kad su osnovani kruševački i neki drugi sandžaci, a severni delovi 1459. zauzećem Smedereva i obrazovanjem Smederevskog sandžaka. Jedino su se Beograd sa Zemunom i Šabac održali do 1521. kad su i oni pali pod turske ruke. Ipak ne treba zaboraviti da su pojedina mesta bila povremeno osvajana i ranije, pa tako postoje džamije i iz XIV i prve polovine XV veka.

Aleksinac je staro srednjovekovno naselje u kome su u XVII veku živeli samo Srbi hrišćani. Jedina džamija nalazila se van utvrđenja, na strani prema Beogradu. Zvala se Gazi Hasan-pašina, verovatno po imenu temišvarskog beglerbega čija je bila zadužbina, kao i još jedna zgrada u Aleksincu.

Čačak je dobio današnje ime pod Turcima. U Srednjem veku se zvao Gradac i u njemu je Nemanjin brat Stracimir u drugoj polovini XII veka podigao crkvu posvećenu Bogorodici. Evlija Čelebi je zapisao da je u Čačku polovinom XVII veka bilo sedam džamija. Jedna od njih je bila veća i značajnija, a nastala je preuređenjem pomenute Bogorodičine crkve u džamiju. Pošto je posle 1718. za vreme austrijske vlasti opet postala crkva, Turci su je ponovo pretvorili u džamiju posle 1739. To se dogodilo i za vreme Karađorđeve Srbije i posle njenog pada. Ova crkva je 1826. još bila džamija, pa ju je obišao i Joakim Vujić i napisao da je „ovo zdanije dosta visoko i široko“. Unutrašnjost joj je bila veoma skromna, pa Vujić navodi kako je video samo mimber i proste prostirke na podu. Konačno je 1834. preuređena za crkvu koja postoji i danas, s tim što je tokom vremena opravljana i obnavljana. U crkvi se i sada mogu na zidovima ispod kupole videti prelomljeni luci, što ukazuje na to da je zgrada i za vreme Turaka bila preuređivana.

Kragujevac se prvi put pominje kod turskog geografa Hadži Kalfe polovinom XVII veka kao malo naselje. U njemu je postojala samo jedna džamija (sl. 6), ali je bila sagrađena od kamena; u razdoblju austrijske vlasti 1717-1739. bila je pretvorena u crkvu Vavedenja. Džamija se nalazila pored reke Lepenice, blizu starog kamenog mosta, današnjeg donjeg betonskog mosta. Kad je ovde 1826. boravio J. Vujić, džamija je bila u slabom stanju i bez minareta; srušena je oko 1870. Postoji njen ne mnogo tačan crtež koji je izradio F. Kanic. Prema crtežu džamije sa okolinom može se zaključiti da je pripadala uobičajenom potkupolnom tipu kamenih džamija u našim krajevima. Imala je kvadratnu osnovu, a kupola je ležala na prilično niskom tamburu.

Kruševac je kao srpski srednjovekovni grad posle pada u turske ruke dobio ime Aladža Hisar. Evlija Čelebi je 1660. zabeležio da u gradu ima devet muslimanskih bogomolja u devet mahala, što znači da je među njima bilo i džamija i mesdžida. Po imenu je pomenuo tri džamije: Hudavendigarovu, Alaj-begovu i džamiju Murata II. Hudavendigarova džamija se nalazila u čaršiji, a bila je izgrađena u starom stilu. Hudavendigar je inače nadimak sultana Murata I (1359-1389), što znači da je on podigao ovu džamiju. Pošto Čelebi kaže da je podignuta u starom stilu, to smatram da je Murat I prilikom nekog svog upada u Kruševac pretvorio jednu od postojećih crkava u džamiju. Ubicirajući neke džamije u svojoj istoriji Kruševca, B. Ilić misli da je Hudavendigarova džamija bila ona koja se nalazila naspram Velike česme. Alaj-begova džamija je bila takođe jedna od znamenitijih pošto je Evlija Čelebi pominje. Svakako se nalazila u Begovoj mahali, za koju Evlija kaže da je jedna od najpoznatijih. Džamija sultana Murata II (1421-1451) izdržavala se, prema Evliji, od jedinog kruševačkog hamama koji je takođe sagradio Murat II i uvakufio ga za svoju džamiju. Ilić smatra da su se te dve zgrade nalazile na zemljištu na kome je 1923. podignuta Fabrika vagona. Najverovatnije je da se na njih odnosi i pisanje M. B. Milićevića o ruševinama neke stare građevine, po legendi džamije ili hamama, koja se nalazila pored puta na severnoj strani varoši. Milićević je zapisao i legendu o ovoj zgradi: džamiju je podigla Mileva, ćerka kneza Lazara, svome mužu sultanu u znak zahvalnosti što joj je sagradio crkvu pored dvora. Ova legenda ne bi odgovarala džamiji Murata II, kao ni ime ćerke kneza Lazara, jer se istorijski zna da se Lazareva ćerka Olivera udala za sultana Bajazita I. Ilić je zabeležio da je postojala još jedna džamija koja je srušena 1925, a nalazila se na imanju Smiljka Milenkovića, ali ime džamije nije poznato.

Leskovac je pao u turske ruke kad i ostali naši krajevi. U njemu je do oslobođenja 1878. bilo osam džamija. Jedan zapadni putnik koji je prošao kroz Leskovac deset godina pre oslobođenja piše da nijedna od džamija „nije dostojna pažnje”. O izgledu leskovačkih džamija nema podataka osim da se dve vide na Kanicovom crtežu Leskovca, a za jednu se kaže da je bila od drveta. Lokacije za svih osam džamija dao je S. Dimitrijević koji dobro poznaje Leskovac, a najpoznatije su bile Čarši-džamija i Sahat-džamija. Čarši-džamija se nalazila kod današnje apoteke „Sutjeska”, a oko nje je bilo veliko drveće ispod koga su se sastajali viđeniji Turci. Sahat-džamija je bila na današnjem Trgu Dimitrija Tucovića, nekadašnjoj Drvnoj pijaci. U njenoj blizini nalazila se drvena Sahat-kula po kojoj je i cela mahala nosila ime. Treća džamija je najstarija u Leskovcu, a podigao ju je sultan Bajazit I, kako je stajalo u natpisu nad ulazom. Porušili su je Nemci 1942. kao poslednju u varoši. Četvrta je bila Pašagićeva džamija koja se nalazila u naselju Podvorac, blizu sadašnje česme. Murdžomalska džamija je bila kod nekadašnje kafane „Poslednji groš”, šesta se nalazila na imanju Borđa Lešnjaka, sedma kod Kaspareve kafane, a osma je bila Drvena džamija kod kafane „Poljanica”. Od ovih osam, dve su bile bez minareta, pa su putnici u XIX veku uglavnom beležili šest džamija. Posle oslobođenja srušeno ih je pet tako da su ostale samo tri prvopomenute. Prema predanju postojala je i Alajbegova džamija.

Glas islama 288, strana 38- 39, RUBRIKA: FELJTON, Autor: Divna Đurić-Zamalo