Um civilizacijskog kontinuiteta (2. dio)

Doba XIV vijeka, u kojem djeluje Ibn Haldun, obilježava podjelu islamske civilizacije između više centara moći – Irana, Turske i Egipta, pod političkom dominacijom Mongola i Turaka. Period invazija i materijalne destrukcije ostavio je duboke tragove u ekonomskom, društvenom i kulturnom životu, što je snažno uticalo na Ibn Halduna i motiviralo ga da razvije vjerovatno prvu filozofiju historije.

Sukcesivnost u djelu Ibn Halduna

U okviru svoje teorije sukcesivnog razvoja historije, Ibn Haldun ističe da određeni historijski preokreti mogu ostaviti utisak duboke transformacije, gotovo poput „nove kreacije“ i „stvaranja novog svijeta“. Autor percipira sopstveno vrijeme kao jednu takvu prelomnu epohu, u kojoj se rađao novi poredak, pretežno izvan islamskog kulturno-civilizacijskog prostora, dok je civilizacija kojoj je pripadao ulazila u fazu dekadencije i raspada. Iako nije mogao da zaustavi ove procese, Ibn Haldun je težio da ih razumije i sistematski objasni, što je neposredni povod nastanka njegovog kapitalnog djela. Kako ističe jedan savremeni tumač: „Ibn Haldun je imao osjećaj da prisustvuje rađanju novog svijeta, stvarnoj renesansi i totalnoj promjeni historijskog toka.“ (Shaukat, 1977:120)

Transformacije koje je opisivao ticale su se više slojeva društvene stvarnosti. Prije svega, migracije nomadskih plemena iz Egipta prema sjevernoj Africi narušile su demografsku ravnotežu, naročito među berberskim stanovništvom. Uz to, kuga koja je harala tokom XIV vijeka uništila je brojne zajednice, dok su političke strukture, oličene u slabljenju i raspadu dinastijskih sistema, doživjele ozbiljnu destabilizaciju. U tom kontekstu, ideje koje Ibn Haldun razvija u Al-Mukaddimi ne mogu se razmatrati izolirano, već isključivo u vezi s historijskim okolnostima i krizom islamske civilizacije krajem Srednjeg vijeka.

Uspon i pad islamske civilizacije

Islam, kao jedna od tri velike monoteističke religije uz judaizam i kršćanstvo, formira se u VII vijeku na prostoru današnje Saudijske Arabije. Prema islamskoj tradiciji, Bog (Allah) je odabrao Vjerovjesnika Muhammeda, sallallahu alejhi ve sellem, da prenese konačnu Objavu čovječanstvu. Ta Objava, sadržana u Kur’anu, smatra se posljednjom Božijom knjigom upućenom ljudima do Sudnjeg dana.

Vjerovjesnik Muhammed, sallallahu alejhi ve sellem, započinje širenje islama u svom rodnom gradu Meki, ali se, zbog progona od strane lokalne paganske aristokratije, sa svojim sljedbenicima seli u Medinu. U ovom gradu, lokalna plemena prvo ga prihvataju kao posrednika u rješavanju sporova, a zatim i kao vođu nove zajednice. Preseljenje iz Meke u Medinu, poznato kao Hidžra, dogodilo se 622. godine i označava početak muslimanske ere i institucionalizaciju Islamske zajednice.

Nakon smrti Vjerovjesnika Muhammeda, sallallahu alejhi ve sellem, u vrijeme drugog halife Omera ibn el-Hattaba, počinje period intenzivne ekspanzije. Muslimanske vojske brzo uspostavljaju vlast nad cijelim Arabijskim poluostrvom, a zatim i nad velikim dijelom Persijskog carstva. Ovaj nagli rast islamske moći dao je osnovu pojmu dār al-islām – „zemlja islama“, koji reflektira univerzalni domet nove religije.

Osvojene teritorije Persijskog carstva integriraju se u okvir Halifata, otvarajući prostor za širenje prema Centralnoj Aziji i Indiji. Iako Vizantijsko carstvo nije bilo potpuno poraženo, arapska osvajanja značajno ga oslabljuju i dovode do gubitka brojnih teritorija. Paralelno sa širenjem islama, razvija se nova civilizacija, oblikovana na temeljima vizantijske i persijske kulturne baštine.

Tokom prvih vjekova islama, ovaj civilizacijski entitet bilježi izuzetan razvoj u svim ključnim oblastima: pravu, nauci, književnosti, umjetnosti i administraciji. Međutim, već do XI vijeka javljaju se ozbiljni znakovi unutrašnje slabosti, što prerasta u trajnu krizu muslimanskog svijeta. Glavni uzroci uključuju raspad političkog sistema, gubitak centralne kontrole Halifata i pojavu lokalnih moćnika s gotovo potpunom autonomijom, dok halife ostaju nominalni autoriteti. (Lewis, 1993:157)

Decentralizacija vlasti dovodi do slabljenja Halifata, čineći muslimanski svijet ranjivim na spoljne i unutrašnje pritiske. Na zapadu, kršćanske sile Evrope započinju rekonkistu, dok Vizantinci na istoku odbijaju arapske napade. U severozapadnoj Africi pojavljuju se novi religijski pokreti i berberska carstva, dok arapska beduinska plemena Hilal i Sulejn pokreću invazije u Libiji i Tunisu, ostavljajući dugotrajne posljedice po demografiju i kulturu.

Najdublje efekte u procesu razaranja islamskog halifata imale su mongolske i turske invazije, koje su kulminirale osvajanjem Bagdada 1258. godine i ubistvom posljednjeg halife Al-Mustasima. Uništenje Halifata, iako u fazi propadanja, označilo je kraj jedne ere u islamskoj historiji, ne samo u institucionalnom, već i u kulturno-civilizacijskom smislu. (Lewis, 2000:97)

„U sjevernoj Africi i Magrebu, na koje je izvršena invazija plemena Banu Hilal i Banu Suleim početkom petog vijeka muslimanske ere (polovinom XI vijeka nove ere) i koja su uništavala ove zemlje tokom tri stotine godina, i dalje preovlađuju pustoš i ruševine. Prije ovih invazija, sve zemlje između Sudana i Mediterana činile su centar raskošne civilizacije, što se vidi po ostacima građevina i statua, te ruševinama gradova i sela.“ (Lewis, 1993:159)

Kriza islamske civilizacije ostavila je dubok utisak na Ibn Halduna i navela ga da analizira njene uzroke, te da odgovori na ključna pitanja svog vremena. Njegova težnja bila je da stvori sveobuhvatnu teoriju društva, kojom bi bilo moguće razumjeti odnose između različitih pojava i procesa, te identificirati uzroke i posljedice društvenih događaja, kao i ciklični tok historije.

Nastavit će se…

Glas islama 363, A: Dr. Sumeja Smailagić, R: Kultura