Simboli odbrane Novog Pazara – Arif-aga Komatina (1912.)

Mezar Arif-age Komatine, pazarskog šehida i gazije, nalazi se u haremu (mezarju) čuvene Altun alem džamije u Novom Pazaru. Pored njegovog mezara nalaze se i mezarevi mnogih istaknutih osmanlijskih velikodostojnika, a od 6. maja 2022. godine i mezar rahmetli muftije Muamer-ef. Zukorlića.

Prvi balkanski rat 1912. godine, propast Turske i borba za Novi Pazar

Balkanski ratovi obuhvataju dva oružana sukoba na području Balkana koja su se dogodila u toku 1912. i 1913. godine. U Prvom balkanskom ratu koji se vodio od oktobra 1912. do maja 1913. godine učestvovale su Srbija, Bugarska, Grčka i Crna Gora protiv Turske (Osmanskog carstva). Rat je otpočeo nakon dobro isplanirane pripreme balkanskih kršćansko-pravoslavnih zemalja: Srbije, Crne Gore, Grčke i Bugarske, a u cilju definitivnog oslobađanja od 500-godišnje turske vlasti. Rat je, na nagovor Rusije, otpočela mala Crna Gora 8. oktobra 1912. godine, a 17. i 18. oktobra ostale balkanske države.

„U Prvom balkanskom ratu Turska je doživjela poraz. Turci nisu pridavali poseban značaj odbrani samog Novog Pazara, jer je po njihovim planovima bilo značajnije da svoje snage koncentrišu na drugim mjestima i bojištima. U Yeni Pazaru (Novom Pazaru) nalazio se tek jedan nizamski puk, tri baterije i jedan dobrovoljački odred od 1500 Bošnjaka i Albanaca. Na brdu Đurđevi stupovi iznad Novog Pazara bilo je svega nekoliko topova starije proizvodnje koje su opsluživali Pazarci koji su nekada služili u artiljeriji.“ (Iz knjige Kameni svjedok, autora dr. Safeta Bandžovića, izdata u Novom Pazaru 1999.)

Zadatak osvajanja Novopazarskog sandžaka pripao je Ibarskoj vojsci čiji je komandant bio general Mihailo Živković. U odbrani Novog Pazara poginulo je oko 300, a ranjeno oko 700 branitelja. Novi Pazar je, iz tri pravca, napadalo 23.000 srpskih vojnika sa 36 topova.

Arif-aga Komatina, načelnik Opštine i komandant odbrane Novog Pazara (1912.)

Prema istraživanju historičara Esada Rahića, Arif-aga Komatina rođen je 1876. godine u Novom Pazaru. Bio je bogat i veoma human čovjek koga su njegovi sugrađani veoma cijenili i voljeli. Rahić je 1996. godine razgovarao sa Jusufom Komatinom, unukom Arif-aginim, od kojeg je saznao interesantne stvari vezane za ovog junaka. Njegov djed Arif-aga bio je posljednji predsjednik Opštine Novi Pazar (Belediye baškan) u turskom vremenu. Bio je visok, naočit brkajlija, uvijek elegantno odjeven, sa obaveznim fesom na glavi. (https://www.sandzakdanas.rs)

Iako je mogao da, zajedno sa turskom vojskom, napusti Novi Pazar i tako spasi glavu, on to nije učinio. Arif-aga se nije mirio sa predajom grada, već je organizirao pazarske mladiće i krenuo ka varoši Raški da se suprotstavi višestruko brojnijoj srpskoj vojsci koja je išla ka Novom Pazaru. On nije vjerovao srpskoj vojsci, jer mu je bilo poznato šta su Karađorđevi ustanici uradili u Sjenici i u Novom Pazaru u maju 1809. godine. Tada je Karađorđe u Sjenici, na prevaru, masakrirao 2.500 bošnjačkih civila, što je činilo više od polovine tamošnjeg stanovništva. U Novom Pazaru je spalio skoro sve kuće, ali se stanovništvo sklonilo u Pazarsku tvrđavu i otuda pružilo junački otpor i primoralo ga na povlačenje.

Arif-agini borci žestoko su se suprotstavili napadačima kod Batnjika, koji je tada predstavljao granicu između Novopazarskog sandžaka i uže Srbije. Do 1912. godine u sastav Srbije nisu ulazili ni Sandžak, ni Kosovo ni Vojvodina.  

Bitka za Novi Pazar trajala je od 19-23. oktobra 1912. godine. U prva dva dana vođeni su najžešći okršaji. Prvobitno su branitelji uspjeli da odole silovitom napadu srpske vojske, ali su zbog nedostatka ljudstva i municije morali polako da odstupe uz velike gubitke. Na Batnjiku i Postijenju vodila se velika bitka u kojoj je poginulo 20 bošnjačkih branitelja. Arif-aga je poginuo od srpske artiljerije 22. oktobra u svojoj 36-oj godini života, dakle, dan prije ulaska srpske vojske u Novi Pazar, a ne 19. oktobra kako je u svojim Sjećanjima naveo Omer Koničanin, a koje je objavio Mijo Radović pod svojim imenom 1998. godine u Novom Pazaru.

Ne zna se koliko je srpskih vojnika poginulo u borbama za Novi Pazar. Ostalo je zapisano da je Arif-aga sa svojim hrabrim braniteljima primorao srpsku vojsku na povlačenje, što je izazvalo veliki bijes u srpskoj Vrhovnoj komandi. O tim borbama između Ibarske vojske i pazarskih branitelja pisao je i srpski general Živojin Mišić: „Vrhovna komanda je, trećeg dana uveče, saznala da se Ibarska vojska, pošto se u blizini Novog Pazara sukobila sa neprijateljem, hitno povukla na graničnu liniju (kod Batnjika). Još iste noći načelnik štaba Vrhovne komande lično je izdiktirao telegram komandantu Ibarske vojske (Mihajlu Živkoviću) i oštro mu zamjerio zbog slabog napredovanja njegovih trupa u času kada ostale naše trupe pobjedonosno prodiru ka jugu i gone neprijatelja. Istim telegramom vojvoda Putnik je naredio generalu Živkoviću da pod ličnom odgovornošću mora zauzeti Novi Pazar. U ratnom vremenu ništa gore ne može demoralisati i najbolje trupe nego kada osjete da se komandant sa svojim štabom prvi povlači.“ (Iz knjige Kameni svjedok, autora dr. Safeta Bandžovića, izdata u Novom Pazaru 1999.)

U navedenom tekstu Rahić piše da je Arif-aga iza sebe ostavio osmogodišnjeg sina Šabana i četvorogodišnju ćerku Vedžihu. Nakon njegove i ženine smrti, sin Šaban i ćerka Vedžiha odlaze da žive u Turskoj kod njegove sestre Elmas-hanume. Arif-agina ćerka bila je udata za sina osmanskog prijestolonasljednika, gdje je i njegov sin Šaban odrastao. Šaban je imao sina Jusufa koji je do svoje smrti 2019. godine živio u prelijepoj kući koja se nalazi u ul. 7. jul br.19, u narodu poznata kao „Pod hamam“.

I autor ovog teksta je 2001. godine razgovarao sa rahmetli Jusufom Komatinom. On je, sve do penzije, radio zajedno sa njegovim ocem Faikom Crnovršaninom u Fabrici obuće „Ras“, tako da je amidžu Jusufa poznavao još kao dječak, ali nije znao da je on unuk čuvenog junaka Arif-age Komatine. Poslije mnogo godina saznao je da njegova familija vodi porijeklo iz Hercegovine, a da je njegova prelijepa aganska osmanlijska kuća sagrađena 1908. godine. Amidža Jusuf je bio veoma cijenjen i omiljen u gradu. Preselio je na ahiret u 91-oj godini života. Iza sebe je ostavio sinove: Adnana i Šabana i ćerke: Duzu, Binasu i Azru.

Mezar Arif-age Komatine, pazarskog šehida i gazije, nalazi se u haremu (mezarju) čuvene Altun- alem džamije u Novom Pazaru. Pored njegovog mezara nalaze se i mezarevi mnogih istaknutih osmanlijskih velikodostojnika, a od 6. maja 2022. godine i mezar rahmetli muftije Muamer-ef. Zukorlića.

Nastavit će se..

Glas islama 350, R: Historija, A: Dr. Harun Crnovršanin

Nišan na mezaru gazije Arif-age Komatine u haremu Altun alem džamije u Novom Pazaru

Arif-aga Komatina