Pušenje, duhan i njegova pojava (ii dio)

Disajni sistem je sistem koji najviše i najčešće nastrada kod pušača. Duhanski dim oštećuje bronhije, koje inače u čovjekovom organizmu služe za odstranjivanje sluzi i štetnih gasova. Djelovanjem duhanskog dima na pluća, plućni mjehurići ili alveole se smanjuju te se povećava otpor u disajnim putevima i smanjuju se odbrambene funkcije.

Duhan su 1518. god. uvezli iz Amerike na Iberijsko poluostrvo španski konkvistadori. Francuski ambasador u Portugalu, Žan Nikot (odatle naziv nikotin) gajio ga je u svojoj bašti. Svježe listove duhana upotrebljavao je za liječenje migrene od koje je patio. On je predložio tu terapiju Katarini Mediči, koja je također bolovala od migrene. To joj je prema, historijskim podacima, pomagalo. (M. Stajić i saradnici, 2003.) Kroz historiju možemo vidjeti da se duhan kao biljka pojavila početkom 16. vijeka poslije otkrića Amerike i da se prvobitno koristila, ili se vjerovalo da je učinkovita u borbi protiv glavobolja. Poznato je da su Indijanci Maje koristili duhan. Dokazuju to likovni crteži koji prikazuju svećenike koji puše lulu tokom ceremonije. Takve ceremonije su simbolizirale žrtve pri paljenju duhana u čast Sunca, koje je Majama predstavljalo božanstvo. Kroz prošlost duhan se koristio u različite svrhe vjerujući da ima ljekovite sposobnosti. Mnoga drevna plemena koristila su duhan tako što su žvakali duhansko lišće, koristili ga u svečanim prilikama, prilikom sklapanja mira. Meksički vračevi previjali su duhanske listove na otvorene rane, dok su plemena u drugim dijelovima Amerike upotrebljavala duhan vjerujući da je koristan u borbi protiv gladi, žeđi, bolova i umora. Međutim, prvi narod koji je donio biljku duhan bili su Španjolci. Oni su duhan uzgajali na otoku San Domingo i odatle ga prenijeli u Evropu pod nazivom tabacco (ime je dobio po otoku Tobago). Od tada počinje postepena ekspanzija duhana, koji se sve više širi po Evropi, ali u početku se koristio više kao terapijsko sredstvo nego sredstvo uživanja. U početku, duhan se u Evropi nije koristio za pušenje, već kao dekorativna biljka. Vjerovalo se da je duhan čak i ljekovit. Preporučivali su da se kao ljekovito sredstvo žvače, ušmrkava njegov prah, ili da se direktno stavlja na oboljelo mjesto. (Plavšić, 2012.)

Upotreba duhana izazvala je polemike, zabrane i napade. Uvođeni su visoki porezi, pa je papa Urban VII u 17. vijeku uveo isključenje iz Crkve, a ruski car Mihajlo je 1613. god. uveo stroge kazne za pušenje. Mnogi gradovi su također strogo zabranjivali pušenje. (M. Stajić i saradnici, 2003.) Turski sultan Murat IV zabranio je pušenje 1633. god pod prijetnjom konfiskacije cjelokupne imovine, odsijecanja dijelova tijela i moguće smrtne kazne. (Plavšić, 2012.) Katolička crkva je pušenje nazivala „đavolskom zabavom“. Papa Urban VII naredio je da se iz Crkve isključe vjernici koji puše i mirišu na duhan. Naročito su surovo kažnjavani svećenici i kaluđeri. Tako su u Santijagu 1692. god. petorica kaluđera, zato što su uhvaćeni kako puše, osuđeni i bili živi zazidani u zid manastira. (Plavšić, 2012.)

Na osnovu izrečenog, možemo konstantirati da se sama pojava duhana u Evropi osuđivala i da je izazivala podijeljena mišljenja. I pored oštrih kazni koje su se primjenjivale, odnos prema duhanu bio je sve slobodniji i ovisnost prema njemu postajala je sve veća. Prema tome, duhan i pušenje počelo se masovno širiti. Sredinom 19. vijeka pojavljuju se tzv. Cigarete, koje su veoma popularne danas. Pojavljuju se prve fabrike i mašine za masovnu proizvodnju cigareta u SAD u saveznoj državi Virdžiniji. Od tada, pa do danas pušenje je masovna pojava. Počinju masovno pušiti i žene. U početku pušenje je bilo prisutno samo kod muškaraca, a smatralo se da to nije dostojno za žene.

Smatra se da danas puši oko 70-80% muškaraca i oko 20-30% žena (sa tendencijom povećanja). (M. Stajić i saradnici, 2003.) Međutim, možemo reći da današnjim napretkom medicine broj pušača se smanjuje, ali je i dalje u velikoj mjeri pušenje prisutno u općoj svjetskoj populaciji.

2.1. Sastojci duhana

Duhan je biljka koja pripada rodu Nikotiana. Duhan se prilikom proizvodnje prvo bere kao biljka, zatim nastupa proces sušenja i berbe, te se nakon toga duhan obrađuje i proizvodi kao duhanski proizvod. Glavni hemijski sastojak je nikotin, koji je veoma otrovan i glavni uzročnik ovisnosti o pušenju. Najčešći proizvod duhana jeste cigareta. U njoj su sadržni sljedeći sastojci: ugljen-dioksid, katran, nikotin, papir, aditivi, sumpor, antifriz te mnogi drugi.

Približno 10% katrana dospijeva u organizam i tu se i zadržava. (M. Stajić i saradnici, 2003.)

Prema navedenom, možemo zaključiti da je duhan biljka koja pripada grupi opijata koje lako stvaraju ovisnost. Vrlo bitan sastojak u duhanu je nikotin. Nikotin je vrsta opijata koji konzumiranjem duhana u obliku cigarete stvara ovisnost. Nikotin djeluje na mozak čovjeka stvarajući stimulans i osjećaj ugode kod pušača te na taj način mozak organizmu šalje signale za konzumacijom cigareta, odnosno duhana. Drugi važan sastojak jeste katran. On je vrlo opasan za organizam čovjeka, naročito za disajne organe poput pluća. Smatra se da katran ima kancerogene supstance te da čak u 90% slučajeva izaziva rak pluća. Naravno, tu je još i štetan uticaj dima koji udiše pušač, a u opasnosti se nalaze i osobe u okolini.

2.2. Farmakološko djelovanje

Ovdje ćemo ukratko opisati svaki pojedinačni sastojak cigarete i koliko ima štetno djelovanje na čovjekov organizam. Ovdje uočavamo gdje nikotin nakon konzumiranja duhana prolazi i djeluje na organizam. Najveći uticaj ima na jetru i pluća iz razloga što ova dva organa najbrže provode kiseonik kroz organizam. Prema tome, može imati opasan uticaj na rad pluća i jetre. U plućima se može zadržavati katran koji godinama se nakupljajući može otrovno djelovati na cijeli organizam, a naročito na ova dva prethodno spomenuta organa u tijelu. Smatra se da se konzumiranjem duhana smanjuje seksualni nagon i utiče loše na njegov razvoj. U duhanskom dimu nalaze se četiri toksične grupe:

Nikotin i njegovi izomeri;
Ugljen-dioksid i cijanovodična kiselina (izazivaju poremećaj u prilivu kiseonika u ćelije);
Nadražajni gasovi i pare;
Katran, arsen, hrom i nikl (kancerogene supstance). (M. Stajić i saradnici, 2003.)

Sve ove toksične skupine izuzetno su opasne za ljudski organizam, a naročito ova zadnja toksična grupa koja ima kancerogene supstance. Na taj način može se lako dokazati da konzumiranje duhanskog dima u cigaretama ima kancerogene efekte te da u velikoj mjeri izaziva najčešće rak pluća.

2.2.1. Nikotin

Nikotin se smatra odgovornim za psihoaktivna dejstva i glavna je komponenta u duhanskom dimu standardnih duhanskih proizvoda, koja izaziva jaku zavisnost. Stvaranje zavisnosti odvija se preko receptora u CNS-u (centralni nervni sistem). (Plavšić, 2012.) Nikotin je, ustvari, vrsta droge koja je najodgovornija za stvaranje ovisnosti o pušenju. Većina pušača smatra da puše zbog dima ili duhana, ali u stvarnosti većina puše zbog nikotina koji stimulira mozak i stvara osjećaj ugode i zadovoljstva, kao što smo ranije objasnili.

2.2.2. Ugljen-dioksid

To je toksični gas, bez boje, mirisa i ukusa. (Plavšić, 2012.) Ovaj štetni gas kod pušača dugo se zadržava u tijelu i tek se nakon dva dana, ukoliko se ne konzumiraju cigarete, vraća na normalni nivo kao kod nepušača. Smatra se da smanjuje oštrinu vida, naročito noću. Ovaj gas sadrži kancerogene materije koje mogu izazvati rak prostate, želuca, pluća i limfe. Također, štetno utiče na protok kisika u organizmu.

2.2.3. Katran

Katran je ljepljiva, braon supstanca koja preostane nakon uklanjanja nikotina i vlage iz čvrste faze. (Plavšić, 2012.) To znači da prilikom pušenja katran se rastvori iz dima, jedno vrijeme zadržava na plućima i sluzokoži te se povremeno izbacuje kašljanjem ili se proguta. Najviše katrana nalazi se u zadnjem dijelu cigarete.

2.3.4. Aditivi

To su klasični dodaci koje se dodaju u papir koji se omotava oko duhana s ciljem da se održi vlažnost duhana i poboljša ukus ili miris cigarete. Postoje aditivi za održavanje vlažnosti lišća duhana, za poboljšanje ukusa. Svi ovi aditivi su štetni i imaju kancerogena svojstva.

Tu su još sastojci poput sumpora koji se ubacuje u cigaretu kako bi duhan dobio zlatnožutu boju. Zatim preparati sa olovom, isto radi ukusa, antifriz radi održavanja vlage u duhanu i još mnogi drugi sastojci, ali ovdje su navedeni najopasniji i koji najviše štete čovjekovom organizmu i okolini.

Pored toga što šteti čovjeku, proizvodnja duhanskih proizvoda šteti ekologiji, jer se u toku gajenja duhana đubrivu dodaju radioaktivne materije. Procjenjuje se da se u svijetu godišnje zbog proizvodnje duhana posječe oko 200.000 hektara šume. Uništavaju se šume zbog povećanja proizvodnje duhana i njegove prerade. I pored mnogih programa za zaštitu prirode i ekologije, koje promoviraju duhanske industrije, štete su veće nego gubici.

2.3. Štetnost kozumiranja cigareta na organizam

Ovdje ćemo ukratko prikazati koje probleme izaziva konzumiranje cigareta na čovjekov organizam.

2.3.1. Akutno trovanje

Nikotin kod djece, kod onih preosjetljivih na duhan, zatim kod onih koji u kratkom vremenskom roku popuše veliki broj cigareta, dovodi do akutnog trovanja. (M. Stajić i saradnici, 2003.) Kod djece koja nisu još dovoljno razvila imunološki sistem u organizmu, udisaji duhanskog dima mogu biti štetni, a i kod onih koji u kratkom periodu ispuše veliki broj cigareta ili udišu veliku količinu duhanskog dima. U težim slučajevima može dovesti do osjećaja mučnine, povraćanja, glavobolje, vrtoglavice, a i do paralize disajnih puteva, pa čak i do srčanog zastoja.

2.3.2. Hronično trovanje

Pored akutnog trovanja koji dolazi zbog velike količine duhanskog dima u jednom trenutku, hronično trovanje nastaje nakon dugotrajnog konzumiranja i uživanja u nikotinu. U hroničnom trovanju najveći uticaj ima nikotin, te trovanje drugim sastojcima poput katrana i ugljen-monoksida.

2.3.3. Kardio-vaskularni sistem

On trpi promjene u vidu aritmija, anginoznih bolova, bolova u listovima nogu. Kod 13% intenzivnih pušača javlja se koronarna bol. Vjerovatno je u pitanju djelovanje nikotina na srčane krvne sudove te se kasnije razvija zadebljanje arterijskih krvnih sudova. (M. Stajić i saradnici, 2003.) Ovdje vidimo da pušenje utiče na rad srca tako što ubrzava ili usporava normalan ritam, što je upravo aritmija. Također, izaziva stezanje i bolove u predjelu prsa i srčanog dijela. Loše utiče i na protok krvi kroz organizam.

2.3.4. Digestivni ili probavni trakt

Tu nastaju problemi tipa anoreksije i povećanog lučenja hlorovodonične kiseline. Zbog kancerogenih materija koje se nalaze u cigareti pušenje može izazvati rak mokraćne bešike i rak želuca.

2.3.5. Nervni sistem

On reagira tremorom, nesanicom, glavoboljom, povećanom razdražljivošću, neuralgijama, hiperrefleksijom. (M. Stajić i saradnici, 2003.) Osoba ima problem sa spavanjem, raspoloženjem, umorom te neprimjernim nervnim reakcijama, odnosno osoba može biti previše nervozna.

2.3.6. Respiratorni sistem

Kod pušača je vrlo često lediran tako što se javlja zapaljenje bronhija. Veliki postotak (80-90%) bolesnici sa hroničnim bronhitisom i emfizemom su strastveni pušači. Skoro svi, 95% bolesnika sa karcinomom, bili su stalni i strastveni pušači. (M. Stajić i saradnici, 2003.) Disajni sistem je sistem koji najviše i najčešće nastrada kod pušača. Duhanski dim oštećuje bronhije, koje inače u čovjekovom organizmu služe za odstranjivanje sluzi i štetnih gasova. Djelovanjem duhanskog dima na pluća, plućni mjehurići ili alveole se smanjuju te se povećava otpor u disajnim putevima i smanjuju se odbrambene funkcije. U SAD pušenje izaziva više smrtnih slučajeva nego što izazivaju AIDS, saobraćajne nesreće, samoubistva, ubojstva, požari i uživanje lijekova. (M. Stajić i saradnici, 2003.)

2.3.7. Genitalni trakt

Kod muškaraca su opisani slučajevi impotencije. Kod žena koje rade u fabrikama duhana opisuju se amenoreje, a nerijetko se javljaju abortusi i sterilitet. (M. Stajić i saradfnici, 2003.)

Ovdje se opisuje kakav štetan uticaj duhan ima na genitalni trakt kod čovjeka. Kod muškaraca utiče na polne sposobnosti i smanjuje seksualni nagon, dok kod žena može izazvati pobačaj i amenoreju koja predstavlja neredovan menstrualni ciklus. Također, pored genitalnog trakta pušenje štetno utiče na usnu duplju. Pogoduje razvoju karijesa i neugodnog mirisa te promjene gleđi na zubima. Utiče štetno na jezik i pljuvačne žlijezde.

2.4. Epidemološki podaci o zastupljenosti pušenja

Prema podacima Svjetske zdravstvene organizacije, svakih 10 sekundi neko umre zbog pušenja (1997.) Navodno, u razvijenim zemljama godišnje od posljedica pušenja umre tri miliona ljudi, što je petina svih umrlih. (London Imperial Cancer Institute, London, 1997) Duhan je stimulativna droga, slična amfetaminu. Pri udisaju dima droga ulazi u mozak u toku 10 sekundi. Isto tako brzo izlazi iz organizma, tako da cigarete treba paliti jednu za drugom da bi se održao njen nivo. (M. Stajić i saradnici, 2003.)

U duhanskom dimu ima više od 4.000 otrova. (M. Stajić i saradnici, 2003.) Od tih silnih otrova jedan od najopasnijih jeste ugljen-monoksid. U dimu cigarete ugljen-monoksida ima u velikoj koncentraciji. Drugi opasni sastojak jeste katran. Smatra se da se oko 70% katrana taloži u plućima i ima kancerogeni efekat. Također je često prisutan slučaj pasivnog pušenja. To se odnosi na osobe koje udišu duhanski dim od cigareta pušača i koji su na taj način ugroženi. Ne zaboravimo da se velike sume novca godišnje od zarade crpi u mnogim državama svijeta, a isto tako da se mnogo novca i državne kase koristi za njihovo liječenje. Samo u Indiji, prema podacima Svjetske zdravstvene organizacije (2001.), iz godišnjeg budžeta se izdvojilo 2,9 milijardi dolara za liječenje bolesti izazvanih pušenjem.

Glas islama 351, r: šerijat i pravo A: Dr. Semir-ef. Čupović