Rušenje najljepše orijentalne kuće u Novom Pazaru

Komunisti su 1980. godine srušili najljepšu orijentalnu kuću u Novom Pazaru u vlasništvu Salih-bega Rasovca

Salih-beg Rasovac bio je prvi predsjednik Novog Pazara nakon odlaska Turaka i prvi narodni poslanik (1919-1922) iz Novog Pazara u Skupštini Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca.

Orijentalni izgled Novog Pazara počeli su drastično da mijenjaju komunisti nakon završetka Drugog svjetskog rata 1945. godine.  S obzirom da je na važne položaje u poslijeratnoj Titovoj Jugoslaviji došao veliki broj bivših četnika, zadojenih mržnjom prema svemu što je muslimansko i tursko, počeli su planski da uništavaju kako džamije tako i Tijesnu čaršiju i prelijepe aganske i begovske kuće koje su davale dušu ovom gradu.

U prethodnim tekstovima naveli smo glavne aktere rušenja Tijesne čaršije 1947. godine. Drugi ubilački talas počeo jer krajem 70-ih godina i početkom 80-ih godina prošlog vijeka. Prema tadašnjem urbanističkom planu komunističkih arhitekata planirana je izgradnja dvije betonske grdosije nazvane Stara i Nova lučna zgrada. Njihovom izgradnjom porušene su najljepše orijentalne kuće u strogom centru Novog Pazara. U tom rušilačkom cunamiju stradala je i kuća Salih-bega Rasovca, bespovratno uništeni dragulj bošnjačke arhitekture Novog Pazara.

Salih-beg Rasovac (1852-1926), prvi predsjednik opštine Novi Pazar (1912-1914) nakon odlaska Turaka

Ko je bio Salih-beg Rasovac

Salih-beg rođen je 1852. godine u prelijepom mjestu Rasovu kod Bijelog Polja (stari naziv Akova) u uglednoj familiji Begović. Ostalo je nepoznato ime njegovih roditelja. Inače u Rasovu je živio veliki broj begovskih familija i bilo je poznato po svojim čardacima i plodnom zemljištu.  Iz historije znamo da je titula beg vojna titula i u Osmanskom carstvu dodjeljivala se istaknutim vojnicima. Begovi su bili vođe svog naroda kako u ratnim tako i u mirnodopskim vremenima. Svojim statusom i položajem zalagali su se za napredak, kako pojedinaca tako i zajednice. Takav je bio i Salih-beg Begović koji će kasnije, dolaskom u Novi Pazar, promijeniti prezime u Rasovac, upravo po mjestu Rasovu gdje je rođen.

Salih-beg je krajem 19. i početkom 20. vijeka, trgujući sa Solunom (Seljanik) i susjednom Srbijom, stekao veliki imetak. Istovremeno je, kao Bošnjak iz Novopazarskog sandžaka, upoznao i veliki broj važnih ličnosti u Kraljevini Srbiji. Tim novcem napravio je 1900. godine prelijepu kuću u centru novopazarske čaršije. Ljepoti kuće divili su se svi odreda. Tada je Novi Pazar, grad aga i begova, imao veliki broj kuća „seljaničkog tipa“ (solunskog tipa). Procvat trgovine sa Istanbulom i Solunom omogućio je pazarskim prvacima da naprave takve kuće o kojima se nadaleko pričalo. Salih-beg je bio i dobar vjernik i u njegovoj familiji bilo je nekoliko hadžija. Zapisano je da je on sa svojim amidžom obnovio trijem (natkriveni ulaz) na pazarskoj Lejlek džamiji i da je podigao česmu za uzimanje abdesta u istoj džamiji.

Salih-beg se ženio tri puta. Od prve žene su mu sinovi: Ali-beg, Sulejman-beg i kćerka Safeta. Od druge žene mu je kćerka Fatima, a od treće supruge koja se zvala Đulsuma Mahmutović, iz Sjenice rodom, imao je sina Ismet-bega. Ali-beg je u braku sa Vasvijom Kantardžić, iz Sarajeva rodom, imao sina Ibrahima i kćerke Lutviju i Fahriju. Ibrahima Ibra Rasovca, potpuno nevinog mladića od 24 godine, partizanski dželati strijeljali su na Hadžetu 21. decembra 1944. godine.

Drugi Salih-begov sin Sulejman-beg bio je oženjen Zejnepom Osmanbegović, kćerkom Mehmedalije Osmanbegovića, i sa njom imao jednu kćer koja se zvala Nafija.

Treći Salih-begov sin Ismet-beg bio je oženjen sa Nedžmijom Osmanbegović, kćerkom Ibrahim-bega Osmanbegovića i sa njom dobio sina Vefika i kćerke bliznakinje Đulsumu i Gileru.

Salih-begova kćerka Fatima bila je udata za Jakupa Aguševića i sa njima dobila sina Fikreta i kćerke Sabihu i Hilmiju. Druga kćer Safeta udala se za Ramiza Rohovića i sa njim imala sina Ensara i kćerke Kadriju, Mihriju i Hatidžu.

Izbijanjem Prvog balkanskog rata (oktobra 1912.) Tursko carstvo doživljava poraz. Do 1912. godine u sastav Srbije nisu ulazili ni Sandžak, ni Kosovo ni Vojvodina. Zadatak osvajanja Novopazarskog sandžaka i Novog Pazara pripao je srpskoj Ibarskoj vojsci čiji je komandant bio Mihailo Živković. Srpska vojska je Novi Pazar napala iz tri pravca, sa 23.000 vojnika i 36 topova.

Iako su bili slabo naoružani i ostavljeni na cjedilu od turske vojske, branitelji Novog Pazara, na čelu sa predsjednikom opštine Arif-agom Komatinom, pružli su srpskoj vojsci žestok otpor.  U odbrani Novog Pazara poginulo je oko 300, a ranjeno oko 700 branitelja. Ne zna se koliki je bio broj poginulih srpskih vojnika u borbama za Novi Pazar. Ostalo je zapisano da je Arif-aga Komatina sa svojim hrabrim braniteljima primorao srpsku vojsku na povlačenje, što je izazvalo veliki bijes u srpskoj Vrhovnoj komandi. Bitka za Novi Pazar trajala je od 19-23. oktobra 1912. godine. Zbog nedostatka ljudstva i municije branitelji su morali da odstupe uz velike gubitke. Najveće bitke vodile su se na Batnjiku i u Postijenju. Arif-aga Komatina poginuo je 22. oktobra u svojoj 36-oj godini života, dakle, dan prije ulaska srpske vojske u Novi Pazar.

Tada na scenu stupa Salih-beg Rasovac. Znajući da se Novi Pazar ne može odbraniti, Salih-beg je formirao mješovitu bošnjačko-srpsku delegaciju i u noći između 22. i 23. oktobra, u selu Glušci, u štabu generala Mihaila Živkovića,  potpisao akt o predaji grada.  Na ovaj način Salih-beg je, mudrim potezom, spriječio pogibiju velikog broja ljudi, kao i razaranje grada, koje bi se najvjerovatnije dogodilo da se nastavilo sa pružanjem otpora.

Jusuf Mehonjić i Salih-beg Rasovac bili su dobri prijatelji, obojica rodom iz bjelopoljskog kraja

Prvi predsjednik Novog Pazara nakon odlaska Turaka

General Mihailo Živković je, po ulasku u Novi Pazar, uspostavio vlast nove države Kraljevine Srbije, i istovremeno ukinuo rad svih turskih organa vlasti, uprave i sudstva. Za predsjednika je imenovao Salih-bega Rasovca, a za njegovog zamjenika Petra Mirkovića. Njegov predsjednički mandat trajao je od 23. oktobra 1912. godine do 18. avgusta 1914. godine.

„U ovom periodu završen je Prvi balkanski rat. Maja 1913. godine počeo je Drugi balkanski rat sa Bugarskom, koji se završio sredinom leta 1913. godine, a krajem jula 1914. godine počeo je Prvi svetski rat.“ (Iz knjige Predsednici Novog Pazara od 1912. do 2012. godine, autora Miodraga Radovića, izdate 2012. u Novom Sadu)

Prvi narodni poslanik (1919-1922) iz Novog pazara u Skupštini Kraljevine SHS

Nakon završetka Prvog svjetskog rata (1918.) i formiranja prve zajedničke države Južnih Slavena -Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca (SHS), formiraju se i političke stranke. Na području Novog Pazara i Novopazarskog (Deževskog) sreza, osnovana je, u jesen 1919. godine, Radikalna stranka. Do osnivanja Džemijeta (u jesen 1922.), ova stranka, koju je osnovao Nikola Pašić, okupljala je i jedan broj Bošnjaka/Muslimana. Radikalnoj stranci je, iz taktičkih razloga, prišao i Salih-beg Rasovac. On je računao da će, kao poslanik vladajuće Radikalne stranke, moći da učini više za svoj narod, nego da bude pasivan i ostane po strani. Iako su ga mnogi smatrali prosrpski orijentiranim Bošnjakom, Salih-beg je djelom dokazao da je radio u interesu bošnjačkog naroda. Navest ćemo dva slučaja koji govore u prilog navedenog.

Mezar Salih-bega Rasovca na mezarju Gazilar u Novom Pazaru

Pismo ministru unutrašnjih djela o srpskom teroru nad Bošnjacima

Da je narodni poslanik Salih-beg vodio računa o svom narodu svjedoči i pismo koje je u ljeto 1920. godine uputio tadašnjem ministru unutrašnjih djela Marku Trifkoviću. U njemu piše sljedeće:

„…Prilikom pretresa oružja u okrugu Raškom (Pazarskom) organi vlasti postupili su nezakonito prema stanovništvu muslimanske vjere, mlatili ljude batinama i puškama, vezali i stezali lancima i konopcima prisiljavajući ih da kažu imaju li oružje. Mnogo je nevinog stanovništva tako stradalo, djelimice gotovo cijela sela kao: Varevo, Trnava, Ribariće, Žabren i dr. gdje se vrlo nečovječno postupalo. U opštini Ribarićkoj bila su dva smrtna slučaja, od kojih je jedan od straha pred batinama skočio u Ibar, a jedna od zadobijenih povreda. Neuk svijet ne umije od straha ni da se žali, a i koji su umjeli da pribave ljekarska uvjerenja i predaju tužbe, po njima nije do sada ništa rađeno. Na kraju je zahtijevano da se obrazuje Isljedna komisija.“ (Iz knjige Iseljavanje Muslimana iz Sandžaka, autora mr. Safeta Bandžovića, Sarajevo, 1991.)

Nastavit će se…

Glas islama 352, R: Historija/Feljton , A: Dr. Harun Crnovršanin