Zekatska kategorija „i u svrhe na Allahovom putu”

„Džihad se može voditi perom, jezikom, kao što se vodi sabljom i kopljem. Isto tako, džihad se prakticira idejno, pedagoški, društveno, ekonomski, politički, isto kao i vojno. Svi navedeni vidovi džihada traže finansijsku pomoć.”

Uzvišeni Allah je u suri Et-Tevbe, u 60. ajetu, odredio osam kategorija ljudi kojima pripada zekat, a to su: siromašni; nevoljnici; oni koji sakupljaju zekat; oni čija srca treba pridobiti; za otkup iz ropstva; oni koji su prezaduženi; u svrhe na Allahovom putu i putnici. Jedna od kategorija kojoj je data posebna pažnja od strane muslimanskih mislilaca jeste sedma kategorija „i u svrhe na Allahovom putu“, zbog aluzivnog naziva koji nam, ipak, ne kazuje decidno o kome se tu tačno radi.

Tradicionalno, islamski učenjaci imaju podvojena viđenja u vezi značenja ove kategorije. Pobornici prvog stava riječi Allahov put tumače kao džihad, bazirajući svoj zaključak na kolokvijalnoj upotrebi date sintagme koja je postala eufemizam kojim se cilja fizička borba. Oni smatraju da spomenuto značenje isključuje bilo koji drugi vid dobra. To jest, oni drže da se ovom kategorijom mogu obuhvatiti samo borci na Allahovom putu – oni koji upražnjavaju fizičku borbu.

Dakle, za učenjake prvog tabora, spomenuta kategorija se ne može tumačiti figurativno, te se pod nju ne može svrstati nikakva druga aktivnost, iako bi, etički gledano, ona mogla biti „na Allahovom putu”. Kao jedan od argumenata ovakvog razumijevanja riječi na Allahovom putu, neki islamski učenjaci će navesti primjere iz govora Allahovog Poslanika, alejhis-selam, koji je na više mjesta spomenute riječi koristio u kombinaciji sa spomenom borbom ili džihadom, rekavši: džihad na Allahovom putu, ili borba na Allahovom putu i sl. U prilog tome, u kur’anskoj upotrebi džihad se dovodi u vezu sa Allahovom putem na 49 mjesta, s tim što se u svojim različitim derivacijama riječ put (sebīl) u Kur’anu javlja na preko 100 mjesta, u različitim kontekstima i značenjima.

Skupina islamskih učenjaka zauzima drugi stav, smatrajući da se sintagma Allahov put, sa svojom formom općenitosti, ne može ograničiti na specifičan vid dobra (u ovom slučaju borba), već da ona obuhvata sve vidove vrlog djelanja. Među njima je imam El-Kasani el-Hanefi (u. 1191.), koji kaže: „Izraz u svrhe na Allahovom putu obuhvata sve vidove bogougodnih djela (el-kureb), te se njime misli na svakog ko teži Allahovoj pokornosti i putu dobročinstva – ako je u potrebi.“ (Bedā‛ius-sanā‛i)

Imam El-Begavi (u. 1123.) u tefsiru navedenog ajeta napominje da se riječi u svrhe na Allahovom putu primarno odnose na ratnike. Međutim, on dodaje: „Neki učenjaci su stava da udio u ovoj kategoriji ide i za hadž. To se prenosi od Ibn Abbasa, što je stav i El-Hasana, Ahmeda i Ishaka.“ (Me‛alimut-tenzīl)

Imam Fahrudin er-Razi (u. 1210.) kaže: „Znaj, značenje riječi u svrhe na Allahovom putu nije nužno limitirano na ratnike (el-guzāt). S tim u vezi, El-Kaffal je prenio u svom tefsiru od nekih pravnika dozvolu raspodjele zekata prema svim aspektima dobra, kao što je oprema umrlog, podizanje tvrđava i izgradnja mesdžida. To je ustanovljeno na osnovu toga što su riječi u svrhe na Allahovom putu općenitog značenja.“ (Mefātīhul-gajb)

Načelno, ovo su dva tradicionalna vida interpretacije spomenute zekatske kategorije. Svaki od njih, kao validan idžtihad, bez sumnje je više ili manje oblikovan mjestom i vremenom u kome se javlja, te ga kao takvog treba i razmatrati. Upravo zbog toga vidimo prikladim navesti kreativno viđenje jednog od savremenih autoriteta koji je svojim pragmatičnim promišljanjem ostao vjeran tradiciji, a ujedno je uspio ozbiljno sagledati zbilju i uvjete novog doba. Mišljenje koje ćemo predstaviti u kraćim crtama daje nam uvaženi šejh Jusuf el-Karadavi (u. 2022.) u fetvi koju je donio, nakon što je upitan o tome da li humanitarne organizacije, mesdžidi, škole i bolnice mogu bi recipijenti zekata. U svome odgovoru, dr. El-Karadavi dotakao se i problematike o kojoj govorimo.

Naime, govoreći o sintagmi Allahov put, šejh El-Karadavi ne prihvata da ona u ovom kontekstu može doći u općenitom značenju koje bi obuhvatilo nebrojane prilike i osobe. To bi, po njemu, narušilo smisao postojanja osam decidnih kategorija ljudi kojima pripada zekat. Tako šejh postavlja pitanje: „Ako su riječi Allahov put općenitog značenja, onda one obuhvataju davanje siromasima i nevoljnicima, kao i svih sedam drugih kategorija – jer sve one predstavljaju vid dobročinstva i pokornosti Bogu. Koja bi onda bila razlika ove kategorije u odnosu na sve ostale!?“

Dakle, šejh insistira da je značenje sintagme Allahov put doista džihad, te da nije prihvatljivo razumijevanje iste na općenit način, tako da ona može obuhvatiti svaki drugi vid dobra. Međutim, nakon ove konstatacije, on pravi interpretativni obrt, pa kaže: „Ali, ne prihvatam usko shvatanje ove kategorije, tako što će se ona isključivo svesti na vojni kontekst.“

Šejh nastavlja: „Džihad se može voditi perom, jezikom, kao što se vodi sabljom i kopljem. Isto tako, džihad se prakticira idejno, pedagoški, društveno, ekonomski, politički, isto kao i vojno. Svi navedeni vidovi džihada traže finansijsku pomoć.“

Dalje, on će pojasniti koji je to osnovni princip koji objedinjuje sve ove različite vidove džihada: „Ovdje je poenta ostvariti osnovni cilj svega spomenutog, a to je da sve to bude na Allahovom putu – afirmacijom islama i uzdizanjem Allahove riječi na zemlji… Ako je većina pravnika tradicionalna četiri mezheba ograničila ovaj udio na pripremu gazija i onih koji bdiju na frontu, mi na to samo dodajemo, shodno našem vremenu, novu vrstu gazija i stražara. To su gazije koji osvajaju umove i srca, prenoseći učenja islama i pozivom u vjeru. To su oni koji bdiju trudom, jezikom i perom, kako bi odbranili učenja i vjerozakon islama.“

Nakon pružanja argumentacije kojom potkrepljuje navedeno razumijevanje džihada, dr. El-Karadavi nabraja raznolike vidove manifestacije džihada u našem dobu: centri misionarstva koji će raditi na pozivu u islam i dostavi islamske poruke nemuslimanima; islamski centri koji će raditi na odgoju muslimanske omladine i njenom čuvanju od svih ideoloških devijacija; islamske novine koje će dostavljati istinu i odagnavati neistine izrečene na račun islama; islamsko izdavaštvo koje će predstaviti islam i njegova učenja na ispravan način, kao i osposobljavanje kompetentnih osoba koje će obavljati poslove u sklopu navedenih sfera djelanja. Sve ove stvari naš autor naziva džihadom na Allahovom putu kojeg je vjernik dužan pomoći „a posebno u ovom vremenu islamskog gurbeta“. Svi ovi vidovi borbe na Allahovom  putu organizirani su pod okriljem Islamske zajednice (islamski centri, islamske novine, islamsko izdavaštvo…) sa Bejtul-malom u koji se slijeva zekat, a koji se raspodjeljuje mnogim od pobrojanih kategorija korisnika.

Promišljanje dr. El-Karadavija koji uspijeva da održi čvrstu vezu sa intelektualnom tradicijom islamskih učenjaka i njihova tumačenja uzme sasvim ozbiljno, a u isto vrijeme prepozna imperative vremena u kome se nalazi, predstavlja pravi oblik učenosti koji treba biti urnek onima koji se bave ovakvim kompleksnim pitanjima. Zekat, sa svojom centralnom ulogom u zdravom funkcioniranju jedne muslimanske zajednice, upravo traži ovakav vid ozbiljnog promatranja koje će da pruži rješenja za savremene potrebe koje nisu bile prisutne u nekom proteklom vremenu.

Glas islama 355, R: Šerijat i pravo, A: Davud Bajrović