Um civilizacijskog kontinuiteta

Ibn Haldunova teorija razvoja i propadanja civilizacija zasnovana je na racionalnim i empirijskim osnovama, čime se izdvaja u okviru srednjovjekovne islamske misli koju je dominantno obilježavao teološki pristup.

Ibn Haldun se ubraja među najistaknutije mislioce islamske intelektualne tradicije i predstavlja jednog od najuticajnijih teoretičara Srednjeg vijeka. Njegovo kapitalno djelo Al-Mukaddima (Prolegomena) označava pionirski pokušaj sinteze društvenih, političkih i ekonomskih zakonitosti u okviru analize historijskog razvoja zajednica. Suština ovog djela ogleda se u identifikaciji uzročno-posljedičnih veza između društvene strukture, ekonomskih činilaca, psiholoških obrazaca i pojma asabijje – kolektivne solidarnosti koja omogućava uspon političke vlasti i državnosti, ali čije slabljenje neumitno vodi njihovom padu.

Iako duboko ukorijenjeno u islamskom kulturno-civilizacijskom kontekstu, njegovo djelo prevazilazi vremenske i geografske okvire, dajući značajan doprinos razvoju savremenih društvenih nauka, posebno sociologije, politikologije i ekonomije. Inovativnim pristupom historiji i društvenim procesima, Ibn Haldun uspostavlja temelje razumijevanja cikličnog karaktera društvenih promjena, a njegova metodologija i danas ostaje relevantna u analizi civilizacijskih kretanja. Kao mislilac, bez neposrednih prethodnika i sljedbenika unutar muslimanskog svijeta, Ibn Haldun zauzima jedinstveno mjesto u povijesti islamske filozofske i društvene misli, zadržavajući trajnu relevantnost i univerzalni značaj.

Jedna od najznačajnijih ličnosti u povijesti islamske političke misli svakako je Ibn Haldun, arapski mislilac iz XIV stoljeća, autor niza djela iz oblasti historije, filozofije, politike, religije, sociologije i ekonomije. Njegovo najpoznatije djelo Al-Mukaddima (Ibn Haldun, 1982:45) predstavlja monumentalnu raspravu o društveno-političkim, ekonomskim i psihološkim faktorima koji determiniraju uspon i pad civilizacija. Složenost i raznovrsnost koncepata elaboriranih u Mukaddimi naveli su mnoge autore da u ovom djelu prepoznaju začetke pojedinih disciplina koje su stoljećima kasnije postale samostalne naučne oblasti. Stoga se ističe doprinos Ibn Halduna razvoju moderne sociologije, filozofije historije, ekonomije i politikologije, kao i njegovo opće značenje u okviru društvenih nauka.

Ibn Haldunov doprinos historiji, te njegov status kao historičara, neosporan je. Pojedini autori ga smatraju tvorcem historijske metodologije. Kako navodi Yves Lacoste: „Ukoliko se Tukidid smatra osnivačem historije, tada Ibn Haldun prvi predstavlja historiju kao nauku.“ (Lacoste, 1984:187)
Slično mišljenje dijeli i britanski historičar Bernard Lewis, koji ističe da se Ibn Haldun izdvaja kao „najveći historijski genije islama i prvi koji je stvorio filozofsku i sociološku koncepciju historije“ (Lewis, 1993:176), zaključujući da je on „osim najvećeg arapskog historičara, možda i najveći historičar-mislilac Srednjeg vijeka“. (Ibid:147) Arnold Toynbee, pak, ocjenjuje Mukaddimu kao „najveće djelo svoje vrste koje je ikada napisano od strane bilo kojeg uma, u bilo kojem vremenu ili prostoru“. (Toynbee, 1934:322)

Osim što je smatran historičarem, Ibn Haldun se nerijetko definira i kao filozof (Mahdi, 1957:130), ali i kao sociolog. Njegova „nova nauka“, razvijena u Mukaddimi, prema mišljenju nekih istraživača, predstavlja upravo sociološki sistem u kojem se osnovni razlozi historijske evolucije traže u proučavanju društvenih struktura. (Myers, 1966:194)

Specifičnost Ibn Haldunovog mišljenja u odnosu na druge islamske autore ogleda se u njegovom razumijevanju politike kao sfere ljudskog djelovanja koja ne mora u potpunosti biti utemeljena na religijskim postulatima, već može obuhvatiti i racionalne, empirijski utemeljene elemente. Klasičnu, ali i savremenu islamsku misao karakterizira dominacija religijskog učenja u svim segmentima društvenog života, uključujući i političku sferu, što se reflektira u koncepciji političke vlasti i državnog uređenja zasnovanog na religijskom legitimitetu i šerijatskom zakonu.

U tom kontekstu, halifat kao religijsko-politička institucija, tradicionalno predstavlja centralnu ideju islamske političke misli. Međutim, u Ibn Haldunovoj teoriji temeljni element srednjovjekovne islamske civilizacije nije nužno religijski, već društveno-ekonomski – on političku zajednicu definira kao teritorijalnu državu pod vlašću određene dinastije, čiji razvoj i pad ovise o unutrašnjim društveno-ekonomskim transformacijama.

Ibn Haldun, iako nikada nije u potpunosti odstupio od principa islamske kosmologije, u svojim definicijama države, društva i faktora koji utiču na njihov razvoj inkorporira racionalne i savremenije elemente, čime uvodi novu dimenziju u islamsku političku teoriju.

Biografski podaci Ibn Halduna

Biografski okvir i intelektualna formacija Ibn Halduna

Ibn Haldun je rođen 27. maja 1332. godine u Tunisu, u uglednoj porodici arapskog porijekla čiji su preci poticali iz Jemena, a kasnije se nastanili u andaluzijskom gradu Sevilji. Nakon pada Sevilje, porodica Ibn Haldun preselila se u sjevernu Afriku, gdje je nastavila da zadržava društveni i politički ugled. Tokom boravka u Andaluziji, porodica je imala značajnu ulogu u ekonomskom, političkom i kulturnom životu, a mnogi njeni članovi bili su poznati pravnici, državnici, umjetnici i učenjaci.

Ibn Haldun je stekao izuzetno široko obrazovanje koje je obuhvatalo filozofiju, logiku, pravo, matematiku i retoriku, kao i temeljno poznavanje klasičnih islamskih nauka – Kur’ana, hadisa i fikha. Takva svestrana naobrazba oblikovala je njegov intelektualni horizont i omogućila mu da razvije originalan i interdisciplinaran pristup analizi društvenih i historijskih fenomena.

Svoju prvu službu Ibn Haldun dobio je 1352. godine na dvoru sultana Abu Inana Faresa u Fesu. Međutim, već 1356. godine, uslijed političkih optužbi, bio je uhapšen i proveo je dvije godine u zatvoru, iz kojeg je oslobođen tek nakon smrti sultana. Po izlasku na slobodu, nastavio je službovanje pod vlašću Abu Inanovog nasljednika, sultana Abu Salema Ibrahima III, ali je, nakon nesuglasica s predstavnicima dinastije, bio primoran da napusti Fes i emigrira u Španiju.

U Andaluziji je boravio do 1364. godine, kada se vratio u sjevernu Afriku, gdje ga je srdačno primio sultan Abu Abdala, njegov prijatelj iz vremena zatočeništva. Međutim, nakon pada Abu Abdaline vlasti, Ibn Haldun se pridružio skupini arapskih plemića koji su stupili u službu tlemsenskog sultana. Kada je i ovaj sultan izgubio vlast, Ibn Haldun se povukao iz javnog života i posvetio naučnoj kontemplaciji.

Godine 1375. povukao se u alžirski grad Kalat Ibn Salama, gdje je, među pripadnicima plemena Avlad Arif, proveo tri godine u intelektualnoj izolaciji pišući svoje najpoznatije djelo Al-Mukaddimu. Upravo u tom periodu, oslobođen političkih pritisaka i društvenih obaveza, formulirao je temelje svoje filozofije historije i društvene teorije.

Nakon završetka ovog djela, Ibn Haldun se 1384. godine preselio u Kairo, gdje je imenovan za velikog kadiju škole šerijatskog prava Maliki. U tom periodu doživio je veliku ličnu tragediju – članovi njegove porodice stradali su u brodolomu. Nakon gubitka porodice i položaja kadije, Ibn Haldun posvetio se pisanju, putovanjima i naučnom radu. Godine 1399. ponovo je imenovan na funkciju velikog kadije, koju je u narednih pet godina više puta gubio i ponovo dobijao, što svjedoči o turbulentnoj prirodi njegovog života u političkom i profesionalnom smislu.

Ibn Haldun je umro 1406. godine u Kairu, gdje je i sahranjen. (Enan, 1975:84) Njegov život obilježili su stalni politički angažmani, službovanja na dvorovima različitih sultana, emira i prinčeva u zemljama Magreba i Andaluzije, kao i intenzivno diplomatsko djelovanje u svojstvu sekretara, ambasadora i savjetnika. Kao svjedok velikih historijskih prevrata, revolucija, invazija i dinastičkih promjena, Ibn Haldun uspio je da ta iskustva pretoči u teorijski okvir koji čini osnovu njegovog naučnog i filozofskog naslijeđa.

Glas islama 361, R: Kultura , A: Dr. Sumeja Smailagić