UTICAJ ARAPSKE I PERSIJSKE KNJIŽEVNOSTI NA ALHAMIJADO KNJIŽEVNOST

Muslimanska književnost odražava etos muslimanskoga svijeta te, prema tome, ima svoje osobenosti. Jedna od njih jeste, svakako, kur’ansko i islamsko znanje koje autori stječu od ranog djetinjstva.

Književnost je oduvijek igrala ključnu ulogu u oblikovanju kulturnog, intelektualnog i duhovnog identiteta civilizacija, a islamski svijet nije izuzetak. Unutar islamske civilizacije, arapska i persijska književnost zauzimaju posebno mjesto, ne samo zbog svoje estetske i umjetničke vrijednosti, već i zbog svoje uloge u prenošenju znanja, filozofskih ideja i religijskih učenja. Od ranih dana islama, kroz zlatno doba islamske kulture i sve do modernog doba, ove dvije književne tradicije duboko su oblikovale islamsku misao i dale neprocjenjiv doprinos globalnoj kulturnoj baštini. Razvoj arapske književnosti tokom islamske civilizacije bio je izuzetno dinamičan. Zlatno doba islama, koje obuhvata period od 8. do 14. stoljeća, donijelo je procvat nauke, filozofije i umjetnosti, a književnost je igrala ključnu ulogu u širenju ideja i znanja. Pjesnici poput Al-Mutanabbija, koji je svojim snažnim i retorički bogatim stihovima ostavio dubok trag, te filozofi poput Al-Farabija i Ibn Sine, koji su pisali traktate na arapskom jeziku, pokazali su da arapska književnost nije bila ograničena samo na poeziju, već je obuhvatala širok spektar disciplina.

Arapska proza također je doživjela procvat kroz djela poput Hiljadu i jedne noći, koja je postala simbol pripovjedne tradicije, te kroz putopise, memoare i filozofske rasprave koje su oblikovale intelektualni pejzaž islamskog svijeta. S druge strane, persijska književnost, iako se razvijala u sjeni arapskog jezika u ranim stoljećima islama, ubrzo je postala jedan od stubova islamske kulture. Persijski jezik, koji je nakon arapskog bio najvažniji jezik islamske civilizacije, dao je književnosti poseban poetski i filozofski izraz. Veliki pjesnici poput Ferdowsija, čije je epohalno djelo Šahname očuvalo drevnu iransku historiju i mitologiju, ili Rumija, čija je mistična poezija nadahnuta sufijskim učenjima prešla granice islamskog svijeta, svjedoče o bogatstvu persijske književnosti. Hafiz, Sa’di i Omar Hajjām dodatno su oplemenili persijsku književnost svojim gazelima, mudrim izrekama i refleksivnim stihovima, koji i danas inspiriraju čitatelje širom svijeta.

Povezanost arapske i persijske književnosti nije bila samo formalna, već i suštinska. Mnogi persijski autori pisali su na arapskom jeziku, dok su arapski učenjaci i pjesnici koristili persijske teme i motive u svojim djelima.

Arapska književnost kao temelj islamskog identiteta

S obzirom na to da se muslimanska zajednica ne može omeđiti geografskim granicama, islamska književnost i umjetnost uključuju i stvaralaštvo muslimana u nemuslimanskim zemljama. Osnova književnosti jeste jezik ili, preciznije, način upotrebe jezika. Svaka kultura ima zasebne forme, metafore, simbole i motive, a to je naročito vidljivo u islamskoj kulturi. Muslimanska književnost odražava etos muslimanskoga svijeta te, prema tome, ima svoje osobenosti. Jedna od njih jeste, svakako, kur’ansko i islamsko znanje koje autori stječu od ranog djetinjstva. Do kraja XX stoljeća to znanje bilo je cjelovito. Drugi princip jeste da je zajednica važnija od pojedinca, osim u modernoj književnosti pod utjecajem Zapada, gdje je pažnja usmjerena na pojedinca bez obzira na društvo. Predislamska arabljanska književnost izuzetno je bitna budući da je nadahnjivala Arape muslimane da nastave bogatu književnu tradiciju, naročito u vještoj upotrebi jezika. (Elmeligi, 2020.)

Ta se književnost sastojala prvenstveno od poezije, oratorstva i priča (obično plemenske historije izmiješane s legendama), bila je zasnovana na plemenskoj kulturi i ograničena na nekoliko tema. Skoro sve teme imale su isti fokus: upotrebu istaknute (obično muške) figure, koja se ističe u pokoravanju drugog muškarca, neprijateljskog plemena ili žene, odnosno sve troga. Još jedna sveprisutna tema, neizostavna u mnogim djelima, bila je osveta. Arapska književnost ima dugu i bogatu historiju, koja se prostire od predislamskog perioda, kada su plemićke porodice i arapska plemena prenosila usmeno značajne priče, pjesme i poeziju, do savremenih književnih djela. Period prije islama (6. vijek) poznat je po plemićkim pjesnicima koji su svojim radovima izražavali ponos na svoj narod i pleme. Poznata djela tog perioda uključuju poeziju kao što je mugal, koja je slavila heroje, običaje i historijske događaje.

„Usmena književnost tog perioda bila je osnova za kasniji razvoj arapske poezije i proze, te su plemićke pjesme predstavljale prvi vid književnog izraza, koji će se kasnije razvijati i usmjeravati ka religijskim i filozofskim temama. Nakon dolaska islama u 7. vijeku, arapska književnost postaje duboko uticana religijskim učenjima, a knjiga Kur’an dobija centralno mjesto u arapskoj literaturi. Tekst iz Kur’ana postaje osnova za razvoj drugih oblika poezije i proze.“ (Islam, 2023:137)

Islamska književnost duboko je uronjena u duhovne i moralne principe, a sam Kur’an postavlja standarde za sve kasnije književne radove u arapskom svijetu. U ovom periodu arapski pisci nisu samo istraživali religijske teme, već su također razvijali filozofske i naučne ideje koje će imati veliki utjecaj na kasnije evropske mislioce i pisce. Tokom zlatnog doba islama, od 8. do 13. vijeka, arapski pisci i naučnici bili su na vrhuncu, a književnost se širila u cijelom islamskom svijetu. Pisci poput Gazalija i Ibn Sine istakli su se ne samo kao filozofi, već i kao veliki književnici, čineći arapsku literaturu jednim od najvažnijih izvora znanja tog perioda. Arapski filozofi tog vremena stvorili su hibridni žanr koji kombinira nauku i književnost, postavljajući osnovne principe koji će kasnije biti integrirani u zapadnu filozofiju i književnost. Pisci su također stvorili djela koja su razmatrala etiku, politiku i ljudsku prirodu, čime su proširili domet arapske književnosti. (Gutas, 2022.)

U savremenom periodu arapska književnost prolazi kroz značajne promjene. Početak 19. vijeka donosi modernizaciju i racionalizam, što se ogleda u pojavi novih žanrova kao što su roman i drama. Pisci kao što je Nadžib Mahfuz, dobitnik Nobelove nagrade za književnost, donio je novi smisao savremenim arapskim romanima. Njegova djela, kao što je Kairska trilogija, duboko istražuju egipatsko društvo, njegove političke i socijalne transformacije, te složenost ljudskih odnosa. Mahfuz je kroz svoja djela postavio teme kao što su težnje za slobodom, istraživanje lične i kolektivne historije, kao i razmatranje socijalnih problema arapskog svijeta.

„U savremenim vremenima, arapska književnost nastavlja se razvijati i integrirati u globalni kontekst. Njeni pisci istražuju različite aspekte ljudskih prava, prava žena, islamističke ideologije i postkolonijalnih pitanja.“ (Valassopoulos, 2009:96)

Moderni arapski pisci, poput Rane al-Šami i Amine al-Dabah, koriste književnost kao alat za kritiku društvenih i političkih struktura, što čini njihova djela relevantnim ne samo u arapskom svijetu, već i globalno. Savremeni arapski pisci odgovorni su za predstavljanje novih pogleda na tradiciju, modernizaciju i globalizaciju, čime podstiču nove dijaloge u okviru arapske i svjetske književnosti. Na osnovu razmatranih faza arapske književnosti, vidimo da se ona razvijala kroz različite historijske periode – od preislamske poezije, preko islamskog zlatnog doba, do savremenih izazova i globalizacije. Svaki od ovih perioda obogatio je književnost novim temama, žanrovima i filozofskim pristupima, čineći je važnim dijelom svjetske kulturne baštine.

Nastavit će se…

Glas islama 369, R: Književnost, A: Kemal Toković