Religija i politika

 Vjera islam predstavlja cjelovit sistem, sastavljen od vjerskih učenja do onih koja reguliraju praktične svakodnevne aktivnosti. Ona se ne može porediti sa učenjima koja su zatvorena u sopstvene krugove duhovnosti i dogmatike daleko od svjetovnog života.

Tokom duge historije svjedoci smo sukoba među različitim teorijama vladavine, kada svaka opcija nastoji uspostaviti sopstveni sistem vladavine zasnovan na određenim vrijednostima, a s ciljem ostvarivanja općih ili individualnih interesa po svom sudu i viđenju. Otuda i sukob svećenstva, plemstva i običnog naroda u srednjovjekovnoj Evropi.

Plemstvo i crkvena elita nastojala je da očuva feudalni sistem, koji je privilegiranom staležu omogućavao apsolutnu vlast i nad narodom. Francuska revolucija (1789.) zbog toga predstavlja jedan od najznačajnijih događaja u savremenoj historiji. Njome su se podređeni društveni slojevi oslobodili zavisnosti, ukinut je feudalni sistem i stanovnici su od podanika postali ravnopravni građani sa ličnim i političkim pravima. Iz Francuske su se ove ideje proširile Evropom. (Istorijska čitanka, sajt posvećen historiji)

Vrlo je vjerovatno da su promjene koje su se dešavale na prelasku iz Starog u Novi vijek, kao što su centralizacija kontrole i emancipacija moći, kontakt različitih civilizacija i jačanje gradova, kombinacija nauke i tehnike, doprinijele preobražaju struktura društvenih ustanova i predstava čovjeka o prirodi i društvu. Svi oblici političke organizacije su u Srednjem vijeku imali teokratski karakter, jer se smatralo da vlada upravlja državom po milosti Božijoj, pa se onda u kršćanstvu smatralo da državna vlast dolazi od Boga, ili se u islamskim zemljama smatra da postoji direktna Božija vlast. U Vizantiji, u kojoj je postojao cezaropapistički sistem, car, odnosno državni poglavar, istovremeno je bio i vjerski poglavar. (Jevtić, 1994:181)

Godine 311, kada je kršćanstvo zavladalo narodom, ediktom cara Galerija proglašeno je za državnu religiju. (Pečujlić, 1958:9)

Uticaj Crkve je tada sve više jačao, veliko se bogatstvo koncentriralo u vlasništvo Crkve i pape lično, država se priklanjala Crkvi, dok ona sa svoje strane uzvraća stavom: „Bogu Božije, caru carevo!“ Pokličem: „Dajte Cezaru Cezarevo“ Crkva je nalagala vjernicima da savjesno ispunjavaju svoje obaveze prema državi, čime se društveni život, nesporno, našao pod uticajem dva autoriteta: Crkve i države. (Pečujlić, 1958:10-11)

Međutim, vremenom je crkvena ideja da je svaka vlast data od Boga u Evropi počela da se dovodi u pitanje. U Francuskoj je pokret u ovom pravcu bio povezan sa težnjama za ukidanje monarhije. Taj su posao/rad na odvajanju Crkve od države, u Francuskoj, u ustavu prve republike, uradili francuski materijalisti, ti „lični neprijatelji Boga“, kako su neke od njih zvali. (Pečujlić, 1958:27)

Između ostalog, i u programu njemačke socijaldemokratije, čuvenom Erfurtskom programu, stoji da religija mora biti proglašena privatnom stvari pojedinaca, da se crkvene i religiozne zajednice moraju smatrati privatnim udruženjima, kao i da moraju biti ukinuti svi rashodi iz javnih sredstava u crkvene i religiozne svrhe. (Pečujlić, 1958:38)

Uzimajući Crkvu u zaštitu, država se nije mogla miješati u unutrašnje stvari Crkve, dok je zauzvrat Crkva pružala državi na opću korist duhovna blaga, kao što je istinit pojam o Bogu, pravilno učenje o čovjekovom zadatku prema Bogu, bližnjima i građanskom društvu. (Mitrović, 1900.)

Politika i islam

U islamskom svijetu su se tokom duge historijske etape razmjenjivale dinastije, monarhije, diktature te razni drugi oblici vladavine, koje su svaka na svoj način nastojale da vladaju. Međutim, tokom vremena gubile bi na snazi i dolazilo bi do smjenjivanja, ali svaka je tražila podršku i potporu od strane vjerskih autoriteta, te bi zbog toga u svoj program društvenog uređenja inkorporirala, makar i deklarativno, šerijatsko pravo. Danas (početkom 21. vijeka) širom islamskog svijeta zastupljeni su razni oblici vladavine – od diktatura, monarhija do pokušaja demokratskog parlamentarizma. Međutim, formalni uticaj vjerskih autoriteta i zastupljenost vjerskih zakona na zakonodavstvo je smanjen i u većini islamskih država sveden je samo na neke fragmente porodičnih odnosa. Ovo ne zbog nedostatka volje od strane širokih masa, već zbog podaničkog odnosa vladajuće elite koja je pod snažnim uticajem međunarodnih ateističkih centara moći.

Zanimljivo za islamski svijet jeste činjenica da uspon i pad političkih sistema nije rezultirao sukobom vjere i politike – svjetovnog i sakralnog, kako je to slučaj u Evropi, već zbog nagomilavanja političkih, ekonomskih i drugih društvenih problema.

Pošto vjera islam predstavlja cjelovit sistem, sastavljen od vjerskih učenja do onih koja reguliraju praktične svakodnevne aktivnosti, ona se ne može porediti sa učenjima koja su zatvorena u sopstvene krugove duhovnosti i dogmatike daleko od svjetovnog života. Proučavajući život Muhammeda, alejhi selam, način uspostave države, organizacije odnosa među muslimanima, ali i pripadnicima različitih etničkih i vjerskih zajednica, jasno se nameće zaključak da se radi o sistemu koji nije puka eshatologija, već sistem koji podrazumijeva i političko, ekonomsko, kulturno i svako drugo organiziranje.

Zbog toga, sasvim prirodno je zaključiti nerazdvojivost islama i vlasti, pa samim tim i politike, odnosno islama i njegove realizacije u punom kapacitetu kolajući svim arterijama bića. Međutim, sasvim je jasno da nakon Poslanika, alejhi selam, i prvih generacija dolazi do razdvajanja vjerskih i političkih autoriteta, i to već u ranoj muslimanskoj povijesti, kao posljedica nerazvijenosti klasične muslimanske političke misli.

Međutim, danas kada govorimo o islamu i politici nailazimo na nerazumijevanje, tendenciozna tumačenja i nametanje autocenzure i osjećaja straha.

Nerijetko kod čitaoca, slušaoca i gledaoca mas-medija, koji kreiraju svijest širokih globalnih masa, ovaj termin izaziva zebnju i podozrenje kod mnogih muslimana. Istovremeno sa lahkoćom je prihvaćena upotreba termina „kršćanstvo i politika“, pa i u samom nazivu političkih stranaka koje nose sintagmu kršćanska, jevrejska itd.

Naravno, nužno je pristupiti analizi faktora koji dovode do formiranja takvih stereotipa, proučiti iskustva i prakse sistema kako bi ispitali da li je riječ o stvarnom zaključku koji je nastao na osnovu historijskog iskustva različitih političkih praksi, ili se pak radi o nametnutom stereotipu koji ima za cilj usmjeravanje masa u pravcu stigmatizacije islama.

Ako analiziramo teoretski značenje termina politika, a još važnije njegovu praktičnu primjenu u društvu, dolazimo do logičkog zaključka da, ako je politika sistem koji uređuje odnose u državi i društvu, utiče na način življenja svih članova, planira perspektivu budućih generacija, sasvim je prirodno da svaki pojedinac bude zainteresiran za takav proces, uredi ga i organizira sa već formiranim sopstvenim vrijednostima, ali i interesima i potrebama. To bi i po definiciji ljudskih prava, zapravo, bilo ostvarivanje elementarnih ljudskih prava čija negacija je diskriminacija i segregacija, tako da, tamo gdje je već formirana društvena vrijednost zasnovana na vjerskim, kulturološkim, običajnim i drugim osnovama, mora biti uvažavana.

Muslimanski mislioci, s druge strane, upozoravaju na višestruku zloupotrebu sintagme politički u kontekstu islama. Suočeni smo sa krajnostima u pristupu ovom pitanju, od onih koji ne vide nikakvu ulogu vjere u političkom polju do onih koji bi vjeru da iskoriste za ostvarivanje njihovih stranačkih ili ličnih interesa. Možda je opravdan strah od klerikalizacije društva imajući u vidu ulogu svećenstva u feudalnom sistemu u srednjovjekovnoj Evropi, međutim, nedopustivo je generalizirati pristup i sve vjere i konfesije tretirati po istom šablonu.

Glas islama 370, R: Analize, A: Dr. Hajrudin Balić