Tradicija himne kod Srba u XVIII i XIX vijeku

KNJIŽEVNOST U POLITICI I POLITIKA U KNJIŽEVNOSTI – V

Pisana srpska književnost je do polovice XVIII vijeka bila izrazito crkvenog karaktera i bez značajnijih profanih originalnih umjetničkih ostvarenja. Sedamdestih godina tog vijeka javlja se, kako Deretić tvrdi, pogrđenje klerikalnog društva pod patronatom austrougarske carice Marije Tereze. Taj općedruštveni talas potiče i ponarodnjavanje književnog i svekolikog umjetničkog stvaralaštva, čime započinje epoha prosvjetiteljstva, čiji je utemeljivač i glavni zagovornik Dositej Obradović. Književnost tog doba zasniva se na borbi za uvođenje narodnog jezika i pravljenje otklona od crkvenog i ruskoslavenskog jezičkog utjecaja, naročito u srpskim sredinama pod upravom Austro-Ugarske, mahom Južnoj Ugarskoj, gdje se je razvijao civilni život i rađala moderna srpska, građanska, intelektualna i poslovna elita. U drugim krajevima sa dominantnim srpskim življem književni izričaj još uvijek je polariziran na crkvenoslavensku pisanu literaturu namijenjenu obredoslovlju i usmenu tradiciju u kojoj se iskazuje duh naroda, njegove teženje, htijenja i nadanja. U takvom ambijentalnom okruženju društvene polarizacije nastaju i najstariji srpski himnični tekstovi Svetosavska himna neprecizno određenog autorstva i Vostani Serbije Dositeja Obradovića.

Najstariji tekst Svetosavke himne nastao je na crkvenoslavenskom jeziku u četiri strofe, a kao autor u literaturi spominju se karlovački mitropolit Jovan Georgijević i 1735. godina kao vrijeme njenog nastanka, međutim za to nema vjerodostojnih podataka. Postoji nekoliko prepjeva ove himne sa crkvenoslavenskog na srpski jezik, od kojih su najrasprostranjeniji uraci segedinskog paroha Pavla Stamatovića, novosadskog profesora Aleksandra Stanića i Ličanina Nikole Begovića. Osnovna crkvena melodija zadržala se do danas, a note za nju je sastavio Kornelije Stanković u Beču 1858. godine. Ova himna je i danas u zvaničnoj upotrebi u Srpskoj pravoslavnoj crkvi, a preko pokušaja popravoslavljenja srbijanskog školstva, uvođenjem školske slave, ona je postala i sastavni dio obrazovnog sistema. Đaci, profesori i drugi uposlenici u prosvjetnim institucijama, pripadnici drugih religija (islama, katoličanstva, judaizma i dr.), s kraja XX i početkom XXI vijeka bili su izloženi raznim oblicima diskriminacije i kršenja vjerskih i nacionalnih prava kada je pokušana da im se nametne obaveznost učestvovanja u obilježavanju ovog isključivo pravoslavnog obreda. Međutim, nakon niza poduzetih akcija, ta praksa je zaustavljena i oni nisu obavezni da na bilo koji način obilježavaju ovu crkvenu slavu i pjevaju Svetosavsku himnu.

Vrijeme Prvog srpskog ustanka ujedno je bilo i početak zaokruživanja srpskog nacionalnog identiteta, intelektualno oblikovanog na prostorima Južne Ugarske, od strane srpske elite i direktivama Austro-Ugarske koja je intenzivno radila na podupiranju borbi drugih naroda protiv Osmanlija s ciljem kasnijeg zaposjedanja cijeloga Balkana i preuzimanja uprave nad ovim prostorom. Austro-Ugarima je bilo važno da srpski narod napravi otklon od crkvene tradicije i ruskoslavenskog jezika kako bi se profiliranjem građanskog društva Srbi, u nacionalnom smislu, udaljili od Rusije, čime bi se umanjile šanse Ruskog carstva da posredsvom njih uspostavi svoju upravu na balkanskome području. Srpska intelektulana elita u Ugarskoj je i materijalno i duhovno podupirala borbu protiv Osmanlija, a među najvatrenijim zagovornicima bio je i sam Dositej Obradović koji je 1804. godine u Trstu prikupljao novčanu pomoć ustanicima. Upravo ove godine nastala je i njegova pjesma Vostani Serbije, poznata i kao Pesma na instrukciju Serbijanov iliti Oda srpskom narodu. Ova pjesma bila je prva srpska ratna himna, zvanično promovirana za Ustaničku  himnu.

 

Vostani Serbije! Vostani carice!

I daj čadom tvojim videt tvoje lice.

Obrati serca ih i očesa na se,

I daj njima čuti slatke tvoje glase.

 

Refren:

 

Vostani Serbije!

Davno si zaspala,

U mraku ležala.

Sada se probudi

I Serblje vozbudi!

 

Ti vozdvigni tvoju carsku glavu gore,

Da te opet pozna i zemlja i more.

Pokaži Evropi tvoje krasno lice,

Svetlo i veselo, kako vid Danice.

 

Refren

 

Spomeni se, mati naša, tvoje perve slave,

Tvojih vraždebenika ti posrami glave!

Divjeg janičara teraj sa Vračara,

Koji svog istog sad ne sluša cara!

 

Refren:

 

Tebi sad pomaže i Nebesna Volja

I sad ti se pokazuje i sudbina bolja.

Svi bližnji tvoji tebi dobra žele

I daljni se narodi tvom dobru vesele.

 

Refren

 

Vostani Serbije! Mati naša mila!

I postani opet što si prije bila.

Serbska tebi vopiju iskrena čada,

Koja hrabro bojuju za tebe sada!

 

Refren

 

Bosna sestra tvoja, na tebe gleda

I ne želi tebi nikakva vreda.

Ko tebe nenavidi, ne boji se Boga,

Od kojega tebi ide pomoć mnoga.

 

Refren

 

Hercegova zemlja i Černaja Gora

Daleke države i ostrovi mora,

Svi tebi pomoć nebesnu žele,

Sve dobre duše tebi se vesele.

 

I soglasno vele:

Vostani Serbije!

Davno si zaspala,

U mraku ležala.

Sada se probudi

I Serblje vozbudi!

 

Prvi srpski ustanak, mada osujećen od strane Osmanlija i obilježen strašnim zločinima, pa čak i genocidom u Sjenici, ostavio je duboke tragove na srpsko društvo i izazvao svojevrsnu nacionalnu i socijalnu revoluciju srpskoga naroda. Iako se ne slažemo sa Deretićevom tezom o vjekovima srpskog ropstva, ipak moramo prihvatiti da je ovaj historijski trenutak izazvao borbu za nacionalni i politički razvitak srpskoga naroda koji je dolazio uglavnom od Srba u Austro-Ugarskoj potaknut evropskim kulturalnim vrijednostima i potpomognut težnjama velikih sila da ovladaju Balkanom. Kao produkt sprege ustanka i projekta nacionalnog buđenja Srba oformljena je najznačajnija ličnost srpske kulture XIX vijeka – Vuk Stefanović Karadžić koji programski profilira narodnu književnost kao osnovicu svekolike srpske kulture, osobice junačkih pjesama zasnovanih na mitovima o vjekovnoj porobljenosti Srba i njihovoj borbi protiv Osmanlija. Uz Vuka Karadžića centralna književna figura ustaničke poezije bio je Sima Milutinović Sarajlija (1791-1847) čija poezija nema veći umjetnički značaj i predstavlja tek kulturološku datost srpske književnosti, poput četverotomnog spjeva Serbijanka (1826) koje predstavlja stihovanu hroniku Prvog srpskog ustanka (Deretić).

Milutinovićev učenik i mnogo značajniji autor Petar Petrović Njegoš udarit će temelje kako cetinjskoj državi tako i crnogorskoj književnosti. On će svojevrsnom pjesničkom trilogijom neujednačene estetske vrijednosti tematizirati crnogorsku borbu protiv Turaka. Prva je Svobodijada nastala po uzoru na usmenu epsku poeziju koja opjevava razne herojske podvige crnogorskih ratnika. U Glasu Kamenštaka ispjevana je historija crnogorske borbe krajem XVIII i prve polovice XIX vijeka. Treća i centralna knjiga Njegoševog opusa jeste dramski spjev Gorski vijenac u kom se ustihovljuje događaj iz fašističkog perioda crnogorske države kada je krajem XVII i početkom XVIII vijeka vladika Danilo sa crnogorskom vojskom, crkvom, narodom i plemenima napravio genocid nad muslimanima stare Crne Gore pod direktivom „prognati, pobiti, pokrstiti, uništiti vjerske i nacionalne svetinje, etnički očistiti Crnu Goru od Turaka i poturica, odnosno Bošnjaka i Albanaca“.

Njegoš u samome djelu neosporne estetske kvalitete iskazuje fašističke i islamofobične stavove. Prema mišljenju većine književnih kritičara, historičara i predstavnika drugih naučnih disciplina u bošnjačkome narodu ovo nekadašnje „sveto pismo“ srpske i crnogorske književnosti jedno je od sjemeništa i generatora niza genocida nad bošnjačkim narodom u XX vijeku, počev od Šahovića 1924. preko Limske doline 1943. do devedesetih godina u Bosni i kruni svih tih genocidnih radnji u Srebrenici 1995. godine. U knjizi Generator genocida Gorski vijenac/Istraga poturica Šemsudin Hadrović (2011: 25) navodi čak i svjedočenja zapadnoevropskih historiografa o ovom sramnom događaju iz crnogorske historije. Između ostalih citira i Frensisa S. Stivensona: Zatim su uslijedile Sicilijanske Večernjice Crne Gore, čin jake osvete. Na Badnje veče 1702. godine Crnogorci su se digli, svi kao jedan i posjekli sve muhamedance, bilo Turske, Srbe ili Albance, koji su u njihovoj zemlji živjeli; ali poštedjeli su djecu, zajedno sa ženama i svima onima koji su pristali da napuste Kur'an i pokrste se. Razbijanje mita Gorskog vijenca i prvu burnu naučnu polemiku o njegovoj ideološkoj postavci pokrenuo je profesor Muhsin Rizvić knjigom Kroz „Gorski vijenac“ interpretacija i tesktualno-komparativna studija o strukturi 1985. godine.

Karadžićev, Milutinovićev i Njegošev pokret narodnog buđenja Srba naišao je na osporavanja starije i prihvaćanja kod mlađe generacije autora. Niz mladih pjesnika tog doba oduševljava se usmenom književnošću, epskim pjesmama i borbom protiv Osmanlija, prihvaća Vukovu reformu i piše na narodnom jeziku. U toj generaciji romanitčara rodoljubivom poezijom posebno se ističu Vasa Živković, Jovan Subotić i centralna pjesnička ličnost Branko Radičević. Dok Subotić ispisuje stihovane hronike i estetski manje vrijedne spjevove poput Kralja Dečanskog, Radičević izrasta u ozbiljnog liričara koji je raskrstio sa manirom oponašanja narodne epske poezije i tada preovlađavajućim klasicizmom, ali u onim pjesmama revolucionarnog i rodoljubivog karaktera, poput Hajdukovog groba, Gojka, Uroša i Stanije, ipak je vidljiv snažan utjecaj usmene književnosti i njegovog romantičarskog uzora Bajrona (Dertić 2012). Za razliku od njih dvojice, pančevački bogoslov Vasa Živković, pokušavajući da pomiri vlastitu dvojnost pripadnosti srpskom nacionalitetu i lojalnosti Austro-Ugarskoj monarhiji, 1844. godine napisat će Graničarsku pjesmu, poznatiju po početnim stihovima Rado ide Srbin u vojnike. Ova budnica prote Živkovića koja je prvotno služila za animiranje srpskih rodoljuba za učešće u austrougarskim vojnama i završavala stihovima: Kad zaželi svetli car/U smrt skače graničar kasnije će doživjeti preinaku te će srpski graničari umjesto svijetlog cara u smrt skakati za srpskog knjaza i u takvom obliku postati srpska ratna himna u različitim periodima.

Jovan Sterija Popović će 1847. godine napisati scenski igrokaz San Kraljevića Marka unutar koga će biti i pjesma, vrlo popularna budnica Ustaj, ustaj Srbine za koju po uzoru na italijanske opere note komponuju Nikola Đurković i Josif Šlezinger. U žaru srpskog rodoljubivog pjesništa tog perioda, nastaje više desetina himničnih tekstova različitog kvaliteta, od kojih jedino zavrjeđuje pažnju uradak Luke Sarića Oj Srbijo mila mati/Uvek ću te tako zvati koja će do današnjih dana ostatati među poznatijim srpskim rodoljubivim pjesmama.

Državovorna svijest srpskog naroda polučila je 1860. godine i prvi natječaj za nacionalnu himnu. Knez Mihailo Obrenović zadužio je Ljubu Nenadovića, načelnika u Ministarstvu prosvete i crkvenih dela, da prigotovi tekst državne himne. Nenadović je, nakon neuspjelog vlastitog pokušaja, pomoć zatražio od Đure Jakšića, što je ovaj kao i nekolicina drugih autora odbio. Pozivu se odazvao Jovan Jovanović Zmaj na molbu Jovana Boškovića, pišući 1865. godine Narodnu imnu po instukcijama Ministarstva od kojih su bile najvažnije: da sadrži osvrt na prošlost i trenutačni položaj Srbije i da se ne spomene Vidovdan – što saznajemo iz Zmajovog pisma Boškoviću. Međutim, Zmaj nije pristao ni da to bude himna dinastiji ili pak apoteoza nekoj ličnosti, već je težio narodnoj himni i unaprijed je odbio bilo kakvu novčanu nagradu koju su vlasti nagovještavale u konkursu. Zmajeva himna nije zadovoljavala kriterije poručioca koji su iščekivali dinastijsku himnu, pa nije ni prihvaćena, što je ozlojeđenog pjesnika kolektivne inspiracije i naglašene angažiranosti u nacionalno-političkim, društvenim i kulturnim zbivanjima natjeralo da docnije napiše i satričnu Jututunsku narodnu himnu. Konačno, na prvom srpskom konkursu za himnu pobijedio je tekst Stevana Vladislava Kaćanskog intoniran u duhu dinastijske himne, koji zbog snažne kritike Zmaja i drugih prograđanskih intelektualca nikada zvanično nije zaživio.

Nakon ubistva kneza Mihaila i dolaska na vlast Milana Obrenovića, iznova dolazi do državne agitacije i angažiranoga rodoljublja u srpskoj književnosti. Knez Milan je u te svrhe 1872. godine od istaknutog dramskog pisca i upravnika Srpskog narodnog pozorišta u Novom Sadu Jovana Đorđevića poručio rodoljubivo-dramski budničarski komad Markov san. Đorđević je komad koncipirao kao prohod kroz srpsku epsku povijest na koncu koga vila nagovještava svijetlu budućnost srpskog naroda pod mladim vladarom Milanom Obrenovićem. U toku te završne scene, Đorđević inkorporira himničnu numeru Bože pravde ti što spase za koju note piše Slovenac Davorin Janko. Ovaj komad, a naročito pjesma, izazvat će opće oduševljenje srpskog naroda, tako da će već 1882. godine, nakon proglašenja Kraljevine Srbije, postati prva zvanična državna himna srpskog naroda, s tim što se stih Srpskog kneza, srpski rod mijenja u Srpskog kralja, srpski rod. Ona ostaje zvaničnom himnom do 1903. godine, kada je, usljed političkog preuređenja vlasti i javljanja uticaja Radničke stranke, došlo do niza kompromisa dinastije sa njenim zahtjevima, među kojima je bio i taj da himna Bože pravde koja odražava dinastijski karakter Srbije treba biti ukinuta.

Promjenom Ustava, od 2009. godine ova numera je iznova zvanična himna Republike Srbije. Nesrpski narodi u Republici Srbiji to smatraju nedopustivim, jer ista odražava samo znamenja, težnje i ideale srpskoga naroda i aludira da u Srbiji ne žive pripadnici drugih naroda kojih je blizu jedne petine. Iz tih razloga vrlo često dolazi do sporenja između većinskog i manjinskih naroda. Tekst ove himne, naročito je problematičan za muslimanske narode, Bošnjake i Albance, jer jednim dijelom zadire u vjerske dogme. Iz tog razloga se njihovi politički, vjerski i kulturni predstavnici, intelektualci, sportisti i drugi snažno zalažu za promjenu teksta države himne koji bi morao odražavati stvarnu sliku države Srbije i imati dijelove koji neće biti diskriminirajući ni po koga i, sa druge strane, koji će u tekst nacionalne himne utkati makar neka obilježja i drugih autohtonih naroda građana Republike Srbije.

Glas islama 287, strana 28-29, autor : dr. Jahja Fehratović