Šerijatsko pravo i Antonio Cassese

Za razumijevanje Šerijata kao pravnog sistema ključno je poimanje idžtihada, koji „približno odgovara onome što se u evropskoj nauci naziva tumačenjem prava“.

ŠERIJATSKO PRAVO I ANTONIO CASSESE

Šerijatsko pravo je pravni sistem koji svojim propisima i normama regulira sve aspekte ljudskog života i jedan je od tri dominantna pravna sistema u svijetu, uz evropsko-kontinentalni i anglosaksonski pravni sistem.

Antonio Kaseze (Antonio Cassese), jedan od vodećih svjetskih stručnjaka za međunarodno i međunarodno krivično pravo, iznio je u svom udžbeniku Međunarodno krivično pravo zanimljivo zapažanje povodom jednog izvora ove grane prava. Riječ je o općim načelima krivičnog prava koje priznaje zajednica država, povodom kojih kaže: „Jasno je da neko načelo krivičnog prava može spadati u ovu vrstu samo onda ako sud utvrdi da je zajedničko ne samo anglosaksonskom i kontinentalnom pravnom sistemu, nego i drugim pravnim sistemima, kao što je to pravo islamskog svijeta, azijskih država, kao što su Kina i Japan, te afričkog kontinenta.“ (2005:38)

Ova konstatacija motivira istraživanje osnovnih karakteristika šerijatskog krivičnog prava, s obzirom na njegovu zastupljenost u državama s većinskom muslimanskom populacijom, s jedne strane, te evro-kontinentalnog i anglosaksonskog pravnog sistema kao dominantnih krivičnopravnih sistema, s druge strane.

Osnovna obilježja šerijatskog prava

Pojam šerijat (šari’a) može se prevesti kao: put, put ka pojilištu ili put do vode. Prema riječima istaknutog savremenog šerijatskog pravnika Jusufa el Kardavija (Yusuf al-Qardawi), Šerijat je „Božija riječ, a Božija riječ je najuzvišenija“. Fikret Karčić, slijedeći islamsko učenje, ističe da pravo nije ništa drugo do „pretočena Božija volja sadržana u dva glavna izvora: Knjizi Objave (Kur’an) i riječima i djelima Muhameda s.a.v.s. (Sunet)“. Dakle, riječ je o pravnom sistemu sa dominantno religijskim karakterom. Eminentni islamski juristi, u isticanju posebnosti šerijatskog prava, navode njegovo božansko porijeklo, što u „laičkim“ pravnim sistemima odgovara pojmu materijalnog izvora prava.

Radomir Lukić, u svom djelu Uvod u pravo, pojam izvora prava tumači kao „uzrok koji izaziva stvaranje prava“, što je u slučaju šerijatskog prava svakako „Božija volja“. Šerijatsko pravo je sakralno pravo (sacred law), dok se nauka o Šerijatu naziva fikh. Postoji razlika između onoga „što se u islamu smatra Božijim zakonom (Šerijat) i ljudskog razumijevanja tog zakona (fikh)“. Na engleskom jeziku autori obično koriste termin islamic law (islamsko pravo), koji obuhvata norme objavljenog Zakona (shari’a) i tumačenja pravne nauke (islamic jurisprudence).

Prof. Karčić ističe da su „propisi islamskog prava sadržani u ova dva primarna izvora (Kur’an i Sunnet) prvobitno nazvani Šerijat (sharī’a). Islamsko pravo nije dato u gotovom obliku, već se na osnovu priznatih izvora treba stvaralački konstruirati. Taj zadatak pripada učenjacima (‘ulamā’) odnosno pravnicima (fukahā’). Postupak kojim se pravo saznaje iz jezika svetih tekstova naziva se idžtihad (ijtihād) i definira se kao „napor pravnika radi formuliranja pravnih propisa na osnovu dokaza sadržanih u izvorima“. Učenjak koji se smatra kvalificiranim da crpi pravo iz poznatih izvora naziva se mudžtehid (mujtahid), a rezultat njegovog umnog napora pravno mišljenje ili fetva (fatwa, decizija).

Kur’an predstavlja osnovni izvor Šerijata, jer se, prema vjerovanju muslimana, radi o Božijem govoru objavljenom Muhamedu a.s. na arapskom jeziku, čime ga karakterizira nadnaravna priroda. Nakon Kur’ana slijedi Sunnet, koji obuhvata „sve ono što je preneseno od Poslanika a.s., osim Kur’ana, bilo verbalnog, praktičnog ili odobravajućeg karaktera“. Posebno značajan je verbalni sunnet, poznat kao hadis (hadith).

Za razumijevanje Šerijata kao pravnog sistema ključno je poimanje idžtihada, koji „približno odgovara onome što se u evropskoj nauci naziva tumačenjem prava“. Bernard Vajs (Bernard Weiss) ističe da je idžtihad tumačenje izvora prava, a ne pravnih propisa, te da „pravo kao sistem normi u islamu predstavlja kraj procesa tumačenja, a ne njegov početak“. U tom kontekstu, idžtihad je istovremeno tumačenje i stvaranje prava. Ovo se dobro ilustrira hadisom u kojem Muhamed a.s., šaljući namjesnika u Jemen, pita ga kako će suditi, našta mu on odgovara: po Allahovoj knjizi, potom po sunnetu Poslanika, a ako u tim izvorima ništa ne nađe, onda će dobro razmisliti i na osnovu toga presuditi.

Potrebe prakse zahtijevaju visok stepen izvjesnosti subjektivnih tumačenja izvora prava, što se postiže kada više pravnika nezavisno dođe do istog rezultata, što je institut idžme (ijmā’), ili konsenzusa. Idžma se definira kao „saglasnost mudžtehida jednog vremena o nekom pravnom pitanju, poslije smrti Allahovog Poslanika a.s.“. Ovaj institut počiva na ideji „da će Božije vođstvo spriječiti muslimansku zajednicu da načini kolektivnu grešku, te da se ljudi mogu osloniti na ono što se osnovano smatra izrazom Božijeg prava“.

Uz Kur’an, Sunnet i idžmu, kao izvore šerijatskog prava, navodi se i analogija (kijas), koja se može odrediti kao „izjednačavanje jednog pravnog slučaja, za koji postoji sveti tekst, s drugim pravnim slučajem, za koji ne postoji takav tekst, zbog podudarnosti u efektivnom uzroku propisa“.

Izvori šerijatskog prava sistematiziraju se prema značaju i pravnoj snazi na sljedeći način kroz primarne izvore prava: 1) Kur’an, kao Božija riječ, 2) Sunnet, kao praksa Poslanika Muhameda a.s., odnosno hadis, 3) idžma, tj. konsenzus i 4) kijas, ili analogija. Sekundarni izvori uključuju: „pravničko preferiranje“ (istihsan), običaj (urf), javni interes (masleha mursele), ”preventivna zabrana” (sedu zerai), mišljenje prve generacije muslimana (kavlu sahabi), pravna presumpcija (istishab) i prethodni vjerozakon (šer’u men kablena).

Unutar šerijatskog prava vremenom su se formirale četiri oficijelne pravne škole (mezheb/madhhab): hanefijska, malikijska, šafijska i hanbelijska, sve unutar sunitskog islama. Ove škole međusobno se priznaju i razlikuju se samo u tumačenju pravnih pitanja, a ne u suštinskim vjerskim propisima. U šiitskom islamu najpoznatija je dža’ferijska pravna škola.

Šerijatski pravni sistem razlikuje se od „sekularnih“ pravnih sistema zato što, prema islamskom učenju, „suverenitet i zakonodavstvo u islamskom sistemu vlasti pripadaju Uzvišenom Allahu. Stoga nije dozvoljeno bilo kojem čovjeku, vijeću, ili skupštini da prisvajaju ovo pravo i donose propise i zakone koji su u koliziji sa Zakonom (Šerijatom) Uzvišenog Allaha“.

Glas islama, R: Šerijat i pravo, A: Dr. Sumeja Smailagić