Vakufi u Južnoj Srbiji i Crnoj Gori (XX vijek)

Vjera i vjerske zajednice predstavljaju temeljne dimenzije ljudskog historijskog trajanja bez čijeg razumijevanja nije moguće dati cjelovitu i metodološki utemeljenu interpretaciju prošlosti.

Vjera i vjerske zajednice predstavljaju temeljne dimenzije ljudskog historijskog trajanja bez čijeg razumijevanja nije moguće dati cjelovitu i metodološki utemeljenu interpretaciju prošlosti. Bez uvida u vjerske identitete, njihove institucije i ciljeve, nije moguće razumjeti ni kompleksne tokove savremene historije, niti procese formiranja država na prostorima bivših imperija. U svojoj studiji Etnonacionalizam u Evropi (1996), Urs Altermatt naglašava da religija ima ključnu ulogu u formiranju tzv. kulturalnih nacija, koje se zasnivaju na osjećaju zajedničkog porijekla, jezika i tradicije, za razliku od građanskih nacija zapadnog tipa. Ovaj model posebno je karakterističan za prostore nastale raspadom Habsburškog i Osmanskog carstva, gdje su procesi modernizacije bili isprepleteni sa snažnim religijskim kontinuitetima. Barbara Jelavich (Adnan Jahić, Islamska zajednica u Bosni i Hercegovini za vrijeme monarhističke Jugoslavije 1918-1941, BNZH, Zagreb, 2010, str. 13) u tom kontekstu ističe da imperijalni sistemi, uprkos političkim transformacijama, nisu uspjeli razgraditi duboko ukorijenjene oblike kolektivne identifikacije.

Vakufi u Južnoj Srbiji i Crnoj Gori nakon 1912-1913.

Da bi se razumjelo stanje vjerske i vakufske organizacije u Južnoj Srbiji i Crnoj Gori nakon oslobođenja, neophodno je vratiti se u historijski kontekst i sagledati okolnosti koje su prethodile tom periodu. Dok je ovim prostorima upravljala Osmanska država, položaj muslimanskog stanovništva bio je uređen unutar šerijatsko-pravnog i institucionalnog sistema Carstva. Međutim, odlaskom osmanske uprave nakon 1912-1913. godine, na ovim prostorima ostaje značajan broj muslimana, čiji pravni, vjerski i institucionalni status postaje predmet reorganizacije u okviru novih državnih struktura. Njihov položaj morao je biti normativno uređen, kako u pogledu slobode vjere, tako i u pogledu upravljanja vakufskom imovinom. Do Balkanskog rata (1912-1913) Kraljevina Srbija imala je oko 15.000 muslimana, kojima je na čelu bio niški muftija, dok su imami djelovali u gradovima poput Beograda, Šapca, Loznice, Niša, Leskovca, Prokuplja i Vranja. (Abduselam Belagija, Uloga vakufa u verskom i svetovnom prosvećivanju naših muslimana, Strahinja Bana 75, Beograd, 1933, str. 54)

U tom periodu ne postoji poseban zakonski okvir za reguliranje njihovog vjerskog života, već su odnosi bili uređeni ad hoc, uz nadzor Vjerskog odjeljenja Ministarstva prosvjete. Muftije i imami primali su plate iz državnog budžeta. Nakon teritorijalnog proširenja 1912-1913. godine, položaj muslimana postaje predmet međunarodnopravnog uređenja, prije svega Bukureškog ugovora od 28. jula 1913. godine i Carigradskog ugovora od 1. marta 1914. godine.

Carigradski ugovor, član 8 i član 11, garantira vjersku slobodu i određeni stepen autonomije u upravljanju vjerskim i vakufskim poslovima: „Muslimani ustupljenih oblasti produžit će da uživaju najširu slobodu u vršenju svoje vjere, a njihovi običaji bit će poštovani.“ „…Muftija će vršiti i nadzor nad upravom vakufskih dobara…“

Ova početna faza reorganizacije muslimanskog i vakufskog života nakon odlaska Osmanske uprave mora se posmatrati u širem kontekstu transformacije vjerskih institucija u novonastalim državama Balkana, gdje vakuf postaje ključna tačka prelamanja između šerijatske tradicije i modernog državnog suvereniteta. Izbijanjem Prvog svjetskog rata 1914. godine prestaje dejstvo međunarodnih ugovora, nakon čega Ministarski savjet Kraljevine Srbije uspostavlja Vrhovno muftijstvo, a niški muftija postaje vršilac dužnosti vrhovnog muftije.

Vrhovno muftijstvo dobija nadležnost nad:

• šerijatskim sudstvom,
• vakufima,
• imenovanjem muftija i imama,
• vjerskim obrazovanjem.

Do kraja rata formirano je oko 40 muftijstava na teritoriji Srbije i Crne Gore koji su vršili funkciju šerijatskih sudova u svojim srezovima. Ovakvo stanje održalo se sve do donošenja Zakona i Ustava Islamske vjerske zajednice. Nakon 1918. godine, sjedište Vrhovnog muftijstva prenosi se u Beograd, čime se dodatno centralizira vjerska uprava. Ključni normativni akt predstavlja Uredba o upravi vakufa za Srbiju i Crnu Goru iz 1919. godine, koja je zakonski potvrđena 1922. godine. Ovom uredbom vakufi dolaze pod državni nadzor, formiraju se vakufski medžlisi i Ministarstvo vjera postaje vrhovni organ uprave.

U Staroj Crnoj Gori muslimani su bili prisutni u Baru, Ulcinju i Podgorici, a nakon 1912-1913. godine i u Plavu, Gusinju, Beranama, Rožaju, Bijelom Polju i Pljevljima. Kao što ističe Abduselam Belagija u nastavku svog izlaganja u pomenutoj knjizi Uloga vakufa u verskom i svetovnom prosvećivanju naših muslimana (Strahinja Bana 75, Beograd, 1933, str. 54-57), treba spomenuti da je država u početku minimalno intervenirala u vjersko-vakufske poslove, dok su kasnije formirane institucije šerijatske uprave, uključujući Glavnu upravu šerijata, sa sjedištem najprije u Baru, a potom u Podgorici. Prema izvještaju vakufskih organa iz 1932. godine, uočene su ozbiljne zloupotrebe: „Tretirali su vakufske objekte kao svoju ličnu svojinu…“ (Skoplje, 1932.) Period 1912-1932. godine predstavlja fazu duboke transformacije vakufskog sistema, gdje se vjerska institucija vakufa nalazi između tradicionalne šerijatske autonomije i moderne državne centralizacije.

Možemo konstatirati, period 1912-1932. godine predstavlja fazu duboke transformacije vakufskog sistema na prostoru Južne Srbije i Crne Gore, u kojoj se ova institucija nalazi između naslijeđene šerijatsko-pravne autonomije i novih oblika državne centralizacije. Promjena političkog suvereniteta nakon 1912-1913. godine dovela je do postepenog prestrukturiranja vakufske uprave i njenog uklapanja u administrativni okvir moderne države. U tom procesu vakuf zadržava svoju vjersku i pravnu osnovu kao trajna dobrotvorna institucija, ali istovremeno postaje predmet državnog nadzora i finansijske kontrole. Time dolazi do jasnog pomijeranja od tradicionalnog modela autonomnog upravljanja ka birokratiziranom i centraliziranom sistemu, što je u praksi često rezultiralo slabom koordinacijom i pojavom zloupotreba u upravljanju vakufskom imovinom.

R: Šerijat i pravo, Glas islama 367, a: dr.Sumeja Smailagić