Jedinstvo kao vjerski princip i institucionalna odgovornost

Allah, dželle šanuhu, kaže: „I svi se čvrsto Allahova užeta držite i nikako se ne razjedinjujte!“ (Ali Imran, 103)

Jedinstvo je jedno od temeljnih načela islamskog učenja i važna pretpostavka očuvanja vjere, bratstva, dostojanstva i zajedničkog dobra. Kur'an jedinstvo vjernika ne predstavlja samo kao poželjnu društvenu vrijednost, već ga utemeljuje kao normativno načelo vjerničkog zajedništva i međusobne odgovornosti. Kur’an tu poruku sažima rječima:

„I svi se čvrsto Allahova užeta držite i nikako se ne razjedinjujte!“ (Ali Imran, 103)

Ovaj kur'anski imperativ istovremeno poziva na zajedničko držanje za Allahovu objavu i upozorava na posljedice razjedinjavanja. U nastavku istog ajeta podsjeća se na Allahovu blagodat kojom je srca ljudi, nekada međusobno udaljena i neprijateljska, sjedinio i učinio ih braćom.

Upravo se na ovom mjestu savremeni događaj susreće sa jednom od temeljnih kur'anskih poruka o odnosima među vjernicima. Kur’an tu poruku jasno formulira u 10. ajetu sure El-Hudžurat:

„Vjernici su samo braća, zato pomirite vaša dva brata i bojte se Allaha da bi vam se milost ukazala.“

Pomirenje, prema spomenutom ajetu, nije samo posljedica dobrih međuljudskih odnosa, već dio odgovornosti koju vjernici imaju jedni prema drugima. Zato uspostavljanje jedinstva Islamske zajednice treba razumijevati i kao proces obnove bratstva koje je, uslijed dugotrajnih podjela, bilo opterećeno nepovjerenjem, različitim institucionalnim iskustvima i međusobnim udaljavanjem.

Posebnu vrijednost u ovom procesu ima oprost. Islam ne zahtjeva da se nepravda naziva pravdom niti da se odgovornost za učinjeno zanemari. Kur’an tu poruku jasno formulira u 22. ajetu sure En-Nur:

„Neka im oproste i ne zamjere! Zar vam ne bi bilo drago da i vama Allah oprosti?“

Oprost u ovom kontekstu nije izraz slabosti, već pokazatelj moralne zrelosti i spremnosti da se interes zajednice postavi iznad ličnog osjećaja.

Kur’anski princip pravde ovdje ima posebnu važnost. Kur’an tu poruku jasno određuje u 135. ajetu sure En-Nisa:

„O vjernici, budite uvijek pravedni, svjedočeći Allaha radi, pa makar to bilo protiv vas samih, ili roditelja i rođaka…“

Pravednost u procesu jedinstva znači spremnost da se isti kriteriji primijene na sve, bez obzira na prethodnu institucionalnu pripadnost, položaj ili lični uticaj. Samo takav pristup može omogućiti da formalno jedinstvo preraste u stvarno povjerenje među ljudima.

U ovom smislu značajan je i princip šure, odnosno međusobnog savjetovanja. Kur’an tu poruku jasno formulira u 38. ajetu sure Eš-Šura:

„…i koji se o poslovima svojim dogovaraju…“  

Sunnet Muhammeda, sallallahu alejhi ve sellem, dodatno potvrđuje važnost očuvanja zajedništva. Poslanik, alejhi selam, vjernike je opisao kao dijelove jedne cjeline koji međusobno podržavaju i učvršćuju jedni druge. U drugom hadisu upozorio je na štetnost međusobnog prekidanja odnosa i neprijateljstva. Ove poruke pokazuju da se snaga muslimanske zajednice ne zasniva samo na formalnom članstvu, nego na međusobnoj solidarnosti, povjerenju i spremnosti da se razmirice prevazilaze na način koji štiti zajednički interes.

Historijski i institucionalni kontinuitet

Savremeni proces uspostavljanja jedinstva Islamske zajednice može se sagledati u širem historijskom i institucionalnom kontekstu razvoja muslimanske zajednice na prostoru Balkana. Osmansko carstvo, koje je trajalo više od šest stoljeća, a na Balkanu je svoju vlast uspostavljalo od sredine XIV do početka XX vijeka, na vrhuncu teritorijalne ekspanzije obuhvatalo je prostore tri kontinenta – Evrope, Azije i Afrike. Bilo je islamska monarhija u kojoj su vjerski autoritet, šerijatsko pravo i državne institucije bili međusobno povezani. U takvom okviru muslimansko stanovništvo Bosne i Sandžaka bilo je uključeno u širi islamski pravni i institucionalni sistem, dok su promijenjene političko-pravne okolnosti nakon Berlinskog kongresa 1878. godine otvorile pitanje očuvanja vjerskog autoriteta i institucionalnog kontinuiteta u novim državnim okvirima. Carigradska, odnosno Novopazarska konvencija iz 1879. godine predstavljala je jedan od važnih pravnih akata kojim su uređena pitanja položaja muslimana, uključujući vjerske slobode i njihove veze sa duhovnim autoritetima.

U tom historijskom slijedu, uspostavljanje Rijaseta Islamske zajednice u Bosni i Hercegovini 1882. godine, a potom autonomno uređenje islamskih vjerskih i vakufsko-mearifskih poslova donošenjem Štatuta za autonomnu upravu islamskih vjerskih i vakufsko-mearifskih poslova, 15. aprila 1909. godine, predstavljali su značajne faze institucionalnog organiziranja muslimana u izmijenjenim državno-pravnim okolnostima. Različiti historijski modeli ne mogu se poistovjećivati, ali ih povezuje trajna potreba za očuvanjem vjerskog autoriteta, institucionalne organiziranosti i zajedničkog djelovanja.

U tom historijskom slijedu, Povelja o jedinstvu Islamske zajednice u Sandžaku i Republici Srbiji, potpisana 14. avgusta 2026. godine u Novom Pazaru, predstavlja akt kojim se formalizira opredjeljenje za uspostavljanje jedinstvenog okvira organiziranja islamskog života na području Srbije. Dakle, Povelja predstavlja normativni akt institucionalnog karaktera i savremeni epilog dugotrajnog procesa očuvanja i reafirmacije vjerskog autoriteta, institucionalne organiziranosti i jedinstvenog djelovanja muslimana na ovom prostoru. Povelja kao normativni akt kategorično potvrđuje institucionalno sjedište jedinstvene Islamske zajednice u Srbiji u Novom Pazaru, uz očuvanje duhovnih i institucionalnih veza sa Sarajevom i reisu-l-ulemom Islamske zajednice u Bosni i Hercegovini.

U tom kontekstu, savremeni proces vraćanja jedinstva Islamske zajednice predstavlja priliku za novu etapu zajedničkog djelovanja i potvrdu da se razlike mogu prevazići onda kada je zajednički cilj Allahovo zadovoljstvo i dobro Zajednice. Kur'an pomirenje povezuje upravo sa Allahovom milošću, što eksplicitno potvrđuje 10. ajet sure El-Hudžurat:

„Vjernici su samo braća, zato pomirite vaša dva brata i bojte se Allaha da bi vam se milost ukazala.“

Glas islama 370, R: Analize, A: Dr. Sumeja Smailagić