Osnovni koncepti društveno-političke teorije Ibn Halduna: Mukadima

Mukaddima je ostavila trajan uticaj na islamsku i svjetsku političku misao. Ibn Haldunova vizija razvoja društava kroz jasno definirane faze i njegov racionalni metod analize činili su ga relevantnim ne samo u kontekstu islamske civilizacije, već i u okviru moderne društvene nauke.

Mukaddima predstavlja prvi i ujedno najvažniji dio obimnog historijskog djela Ibn Halduna pod nazivom Kitāb al-ʿIbar, koje obuhvata historiju Arapa, savremenih muslimanskih i evropskih vladara, kao i drevnu historiju Jevreja, Grka, Rimljana i Perzijanaca. Posebno mjesto u ovom djelu zauzimaju islamska, egipatska i sjevernoafrička historija, s naglaskom na berberska plemena.

Kao što sam naslov sugerira, Mukaddima (u značenju: uvod) zamišljena je kao metodološki predgovor i teorijski okvir za razumijevanje historije kao naučne discipline (Ibn Haldun, 1982). Ovo djelo predstavlja kapitalno stvaralaštvo Ibn Halduna, magnum opus u kojem je autor postavio temelje za razvoj historijske nauke. Upravo ta namjera čini ovaj tekst enciklopedijskom sintezom kulturnog, metodološkog i epistemološkog znanja koje je, po Ibn Haldunu, neophodno za ozbiljno bavljenje proučavanjem historijskih procesa. (Myers, 1966:178)

U svojoj uvodnoj fazi, djelo se bavi prvenstveno pitanjima epistemologije i prirode znanja. Međutim, kroz dalju razradu, autor razvija sopstveni historijski metod, što na kraju rezultira definiranjem posebnog polja koje naziva „nova nauka“ (ʿilm jadīd). U okviru ovog inovativnog pristupa Ibn Haldun izlaže osnovne postulate koji, prema mišljenju brojnih savremenih istraživača, predstavljaju začetke modernih disciplina poput filozofije historije, sociologije i političke ekonomije.

Predgovor Mukaddime započinje Ibn Haldunovom definicijom historije kao nauke koja obuhvata čitavu prošlost ljudske civilizacije, uključujući njene društvene, ekonomske i kulturne aspekte. On ujedno precizira predmet historije, izražava kritiku prema metodološkim nedostacima svojih prethodnika i postavlja temeljna pravila za vrednovanje historijskih izvora. Njegova metodološka kritika zasniva se, pored logičke obrade dokaza, na kriteriju njihove usklađenosti sa stvarnošću, odnosno vjerovatnoćom iznijetih tvrdnji i njihovom povezanošću sa prirodnim zakonima i tokovima historijskog razvoja. (Ibn Haldun, 1982:175)

Polazeći od toga, Ibn Haldun ističe potrebu da se formuliraju opći zakoni koji određuju smjer i ritam historijskih promjena. Ti zakoni, kako navodi, sadržani su u nauci o društvu, čiji je predmet proučavanja upravo ljudska civilizacija i univerzalne društvene pojave.

U skladu sa tim uvodom, glavni dio Mukaddime čini sistematsko izlaganje ove nove i samostalne nauke, unutar kojeg autor gradi sopstveni teorijski okvir kroz analizu različitih formi društvene organizacije. Analitičke cjeline strukturirane su u šest poglavlja:

• Prvo poglavlje predstavlja opću studiju o ljudskom društvu, s akcentom na uticaj geografskih i klimatskih uslova na ljudsku prirodu;
• Drugo poglavlje posvećeno je nomadskim zajednicama i primitivnim društvenim oblicima;
• Treće razmatra različite oblike vlasti, državne organizacije i institucionalne strukture;
• Četvrto analizira gradska društva, koja se smatraju vrhuncem civilizacijskog razvoja;
• Peto poglavlje bavi se pitanjima ekonomije, proizvodnje i industrije;
• Šesto istražuje naučne i kulturne aspekte ljudskog društva. (Ibn Haldun, 1982:175)

Ove tematske cjeline ukazuju na jasnu autorovu intenciju da se Mukaddima fokusira na fenomen društva u najširem smislu. Njena suštinska vrijednost ogleda se u identifikaciji društvenih, ekonomskih i psiholoških faktora koji uslovljavaju nastanak, razvoj i pad civilizacija. U tom kontekstu, Ibn Haldun posebno naglašava značaj osjećanja solidarnosti (asabiyya) kao osnovne kohezivne sile društva. Kada je asabiyya snažna, dolazi do političkog uspona i civilizacijskog napretka, dok njeno slabljenje dovodi do raspada državnih struktura i konačne propasti civilizacija. (Shaukat, 1977:134)

Centralno mjesto u njegovom djelu zauzima analiza ovih unutrašnjih društvenih dinamika i dijalektičkih procesa, pri čemu se naglašava međusobni odnos sukoba, kontradikcija i komplementarnih suprotnosti – metoda karakterističnog za islamsku misaonu tradiciju u kojoj je Ibn Haldun bio obrazovan. Ova dijalektička struktura omogućava autoru da ponudi dinamički model razvoja pojedinca i društva kroz historiju, osvjetljavajući time ciklični karakter društveno-političkih promjena. (Lacoste, 1984:96)

Njegov ciklični pogled na historiju, zasnovan na fazama osnivanja, ekspanzije, stagnacije i raspada svake dinastije, ukazuje na dublje razumijevanje političkih procesa i funkcije društvene kohezije u opstanku vlasti. (Mahdi, 1957:78) Na taj način, Ibn Haldun uspostavlja teorijski okvir utemeljen na racionalnoj političkoj filozofiji, ali bez napuštanja islamske kosmologije, ostajući u skladu s učenjem o hijerarhiji bića i božanskom poretku.

Uprkos tome, njegova teorija predstavlja otklon od klasičnih pristupa prethodnih historičara jer naglašava važnost postepenih i logičkih socio-ekonomskih transformacija. Time doprinosi razvoju racionalne islamske političke misli i uvodi inovativne metodološke principe koji će kasnije uticati i na evropsku naučnu tradiciju.

Dijalektička metoda Ibn Halduna, ipak, ostaje primarno usmjerena ka spoljašnjoj dimenziji – onoj u kojoj se teorijske postavke mijenjaju pod uticajem vanjskih okolnosti. S obzirom na to, njegova analiza utemeljena je u čvrstim kategorijama koje ne predviđaju lako transformaciju, ni pojedinca ni grupe. Pojedinci, prema njegovom viđenju, ostaju vezani za svoju sudbinu, dok su kolektivi oblikovani kao statične jedinice sa predodređenim karakteristikama. (Katsiaficas, 1997:16)

Uprkos složenosti i teorijskoj rigoroznosti, Mukaddima je ostavila trajan uticaj na islamsku i svjetsku političku misao. Ibn Haldunova vizija razvoja društava kroz jasno definirane faze i njegov racionalni metod analize činili su ga relevantnim ne samo u kontekstu islamske civilizacije, već i u okviru moderne društvene nauke.

Glas islama 365, R: Analize, A: Dr. Sumeja Smailagić